Bước sang nhóm củ/quả, mình chọn 5 “nhân vật” vừa quen vừa dễ gây… hiểu lầm: nấm bào ngư, cà chua, dưa leo, khổ qua và bí đỏ. Bài viết này sẽ giúp bạn dùng 5 món này đúng người – đúng cách – đúng liều. Cần nhớ chọn: ăn đa dạng – nấu vừa chín – kiểm soát lượng (đặc biệt với khổ qua và bí đỏ tùy cơ địa)…

Bài viết này giới thiệu 5 nguyên liệu giúp bữa ăn mát – nhẹ – dễ tiêu cho thực đơn mỗi ngày của bạn: bí xanh, mướp hương, cà rốt, củ dền và khoai lang nhưng cần dùng đúng lượng. Nhìn dưới góc Tây y + Đông y, mỗi món đều có “điểm mạnh” và “điểm cần chừng mực” để bạn dưỡng thân theo cách thực tế nhất.

Bài 08 là nhóm củ/quả dễ bảo quản, dễ chế biến và dễ no. Trong bài này, mình sẽ cùng nhau nhìn Khoai tây – Khoai môn – Củ cải trắng – Su hào – Bắp dưới góc nhìn của Tây y và Đông y để chúng mình dùng đúng và tốt cho sức khỏe: no vừa đủ, nhẹ bụng, hợp cơ địa.

Chuối và trái cây họ cam quýt là “nhóm cứu tinh” của nhiều gia đình: dễ mua, dễ ăn, tiện mang theo. Nhưng những loại trái cây này không chỉ là “vitamin cho vui”, ăn đúng thì hỗ trợ tiêu hóa, miễn dịch, tim mạch; ăn sai thì lại dễ gây trào ngược, đầy hơi, tăng đường huyết hoặc tương tác với thuốc.

Nhóm trái cây vừa quen vừa “gây tranh cãi”: có người ăn dứa thấy mát, có người rát lưỡi; có người ăn xoài đẹp da, người nổi mụn; đu đủ được khen tốt cho tiêu hóa nhưng ăn sai thời điểm lại khó chịu; ổi được xem là “ít đường” nhưng chấm muối nhiều lại thành gánh muối; táo tưởng hiền nhưng không phải ai cũng hợp.

Sang nhóm thịt, mình muốn nói một câu rất thật: thịt không xấu, cái làm cơ thể mệt thường là ăn lệch (quá nhiều đạm, quá ít rau), chọn phần thịt quá béo, và chế biến quá nặng (chiên, nướng cháy, quá mặn). Bài 11 sẽ giúp bạn nhìn các loại thịt thân thiện hơn và ăn thịt theo kiểu dưỡng thân: đủ đạm nhưng không quá tải.

Sau nhóm thịt “quốc dân” ở Bài 11, Bài 12 là 5 lựa chọn đổi vị: có loại ấm – đậm (cừu), có loại nạc – nhẹ (thỏ), có loại dễ ăn như gà nhưng khác chất (ếch), có loại thịt đỏ nạc (trâu), và có loại béo thơm vừa phải (ngan). Ăn thịt để dưỡng thân không phải ăn nhiều, mà là chọn đúng phần – đúng cách nấu – đúng tần suất.

Cá biển là “mỏ dinh dưỡng” rất đáng để đưa vào bữa cơm 2–4 lần/tuần: giàu đạm dễ tiêu, có omega-3 (tùy loại), giúp bữa ăn nhẹ hơn thịt đỏ. Nhưng cá biển cũng có 3 điều cần nhớ để dưỡng thân đúng cách: chọn cá tươi – nấu vừa chín – kiểm soát muối/dầu (đặc biệt với món kho, chiên). Đây là 5 loại cá biển thông dụng.

Hải sản là nhóm thực phẩm “vừa ngon vừa nhanh”, nhưng đi kèm với sự hấp dẫn đó là vài điểm cần nhớ để ăn theo kiểu dưỡng thân: hải sản dễ dị ứng, dễ gây đầy nếu ăn quá nhiều một lúc, với một số người thì cần kiểm soát khẩu phần. Sau đây là 5 loại hải sản thông dụng trong bữa cơm Việt hằng ngày.

Nhóm hải sản “có vỏ” thường được xem là món khoái khẩu vì ngọt thịt, đậm vị, giàu vi chất. Nhưng đây cũng là nhóm dễ gây dị ứng, dễ làm bụng “khó ở” nếu ăn quá nhiều hoặc ăn chưa chín kỹ. Bài 15 sẽ giúp bạn dùng cua, ghẹ, ốc, hàu, sò điệp theo kiểu dưỡng thân: ngon miệng mà vẫn an toàn.

Bài 16 quay về “đúng bữa cơm Việt”: nhóm cá dễ mua, dễ nấu, hợp cả trẻ nhỏ lẫn người lớn tuổi. Cá nước ngọt thường có lợi thế là đạm dễ tiêu, vị ngọt hiền, dễ nấu canh/ kho/ hấp. Tuy vậy, để thật sự “dưỡng thân”, mình vẫn giữ 3 nguyên tắc: chọn nguồn sạch – nấu chín kỹ – nêm nhạt và ít dầu.

Nhóm này là cứu tinh của những ngày bận: chỉ cần một hũ tôm khô, ít cá cơm, chút ruốc… là bữa cơm có ngay vị mặn mà. Nhưng chính vì tiện nên nhóm này cũng dễ khiến chúng ta dư muối và đó là điều làm cơ thể mệt. Bài 17 sẽ giúp bạn dùng 5 món quen theo kiểu dưỡng thân: ăn ít mà đủ vị và biết ai nên thận trọng.

Đây là nhóm cá “rất Việt Nam”: không quá sang chảnh nhưng ngon, dễ mua, dễ nấu và nếu biết cách thì dưỡng thân cực ổn. Cá mòi, cá bống biển cho cảm giác béo thơm, cá đối và cá kèo lại hợp những món ăn rất “đưa cơm”, còn cá hố thì thịt chắc, ngọt đậm. Mấu chốt vẫn là: tươi – nấu vừa chín – nêm nhạt – ít dầu.

Bài 19 là nhóm “ăn chơi mà vẫn thành bữa”. Ngon thì ngon thật nhưng để dưỡng thân, nhóm này cần 3 chữ Sạch – Chín – Vừa. Vì chúng sống ở môi trường bùn/nước và có cơ chế lọc nước nên nếu xử lý không kỹ rất dễ gây đau bụng, nhất là khi ăn ngoài hàng quán hoặc ăn tái. Đay là những cách dùng “hiền” nhất!

Nếu phải chọn 5 thứ “ảnh hưởng sức khỏe mạnh hơn mình tưởng” trong căn bếp Việt, thì đó chính là gia vị nền: nước mắm, tiêu, muối, đường và dầu ăn. Thịt cá chỉ quyết định một phần, còn thói quen nêm nếm mới quyết định mỗi ngày. Bài 20 – bài cuối của series – không để bạn sợ gia vị mà để bạn làm chủ gia vị.

Sau những ngày Tất Niên – Tân Niên rộn ràng, bàn tiệc đầy ắp thịt, bánh chưng, đồ chiên xào, bia rượu và thức khuya, cơ thể chúng ta thường không còn nhẹ nhàng như trước. Bụng đầy, da nổi mụn, miệng khô, ngủ chập chờn, người nặng nề, thậm chí tăng men gan, mỡ máu. Đó là lúc Tỳ vị quá tải, Can khí uất, nhiệt tích tụ và đờm thấp hình thành.

Câu nói “Người Nam dùng thuốc Nam” (nguyên văn chữ Hán là “Nam dược trị Nam nhân”) là của Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh. Nếu Tuệ Tĩnh là người đặt nền móng với tư tưởng dùng cây cỏ bản địa thì Lê Hữu Trác là người kế thừa, hệ thống & nâng tầm tư tưởng này lên một đỉnh cao mới, giúp nó phổ cập và bài bản hơn.

Nhiều loại rau củ, đậu hạt bản địa có tính ấm, tiêu thực, hóa thấp hoặc kháng viêm tự nhiên… phù hợp với đặc điểm sinh lý của người Việt mình khi sống trong vùng nhiệt đới. Đông y gọi đó là “thổ sinh thổ dưỡng” – Con người thích nghi tốt nhất với môi trường tự nhiên nơi mình sinh ra và lớn lên.

Nhắc đến y học cổ truyền, nhiều người thường dùng chung một khái niệm “Đông y” mà chưa phân biệt rõ giữa thuốc Nam và thuốc Bắc. Cùng dựa trên nền tảng học thuyết Âm – Dương, Ngũ hành và kinh lạc nhưng giữa hai hệ thống này có những khác biệt đáng chú ý về nguồn gốc, điều kiện sinh thái và cách ứng dụng.

Trong đời sống người Việt, có nhiều thứ trong gian bếp cũng chính là vị thuốc. Gừng, nghệ, tỏi, hành, đậu, mè… xuất hiện trong bữa cơm hằng ngày nhưng đồng thời cũng được ghi chép trong y thư cổ như những dược liệu có tác dụng điều hòa cơ thể. Vậy ranh giới giữa thực phẩm và dược liệu thực sự nằm ở đâu?

“Người Nam dùng thuốc Nam” là tư tưởng đúng đắn nếu được hiểu và áp dụng đúng. Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, khi thông tin lan truyền nhanh chóng và thiếu kiểm chứng, thuốc Nam đôi khi bị nhìn nhận theo hai thái cực: hoặc bị xem nhẹ, hoặc bị thần thánh hóa. Cả hai cách nhìn này đều có thể dẫn đến sai lầm.