Nội dung này là sơ cứu tại chỗ trước khi có nhân viên y tế, không thay thế khám và điều trị chuyên môn. Trong mọi tình huống có khó thở, chảy máu nhiều, lơ mơ, co giật, đau ngực, đau bụng nhiều, nghi chấn thương cột sống, bỏng rộng hoặc chấn thương mắt nặng, cần gọi cấp cứu ngay. MSD nhấn mạnh chấn thương nặng vào các cơ quan quan trọng như tim, não, tủy sống có thể gây tử vong rất nhanh.
Trước hết, hãy đảm bảo hiện trường an toàn cho chính mình và nạn nhân: tắt nguồn điện, tránh xe cộ đang chạy, hóa chất, lửa hoặc vật rơi. Sau đó mới tiếp cận, đánh giá nhanh xem người bị nạn có tỉnh không, có thở được không, có chảy máu nhiều không. Với chấn thương, ưu tiên luôn là đường thở – hô hấp – tuần hoàn – chảy máu nặng trước, rồi mới đến các tổn thương khác.
Với vết thương đang chảy máu, cách sơ cứu quan trọng nhất là ấn trực tiếp lên vết thương bằng gạc sạch hoặc vải sạch và giữ liên tục cho đến khi máu dừng. Nếu máu thấm qua lớp gạc đầu, đặt thêm lớp khác lên trên, không bóc lớp đầu ra. Nếu trong vết thương có vật đang cắm vào, không rút ra; hãy ép ở hai bên vật đó và chèn đệm xung quanh rồi băng lại để tránh ấn trực tiếp lên dị vật. Với chảy máu chi rất nặng, Red Cross cho phép dùng garô nếu đã được huấn luyện, còn nếu chưa được huấn luyện thì vẫn ưu tiên ép trực tiếp thật chắc.
Nếu một phần cơ thể bị đứt rời như ngón tay, hãy bọc phần đứt bằng túi sạch hoặc màng bọc sạch, sau đó quấn trong khăn mềm và đặt vào thùng có đá vụn, không để phần đứt chạm trực tiếp vào đá. Đừng rửa phần đứt. Hãy đưa phần đó đi cùng nạn nhân đến bệnh viện.
Với vết bầm, cách đơn giản nhất là chườm lạnh bọc khăn lên vùng tổn thương, mỗi lần tối đa khoảng 20 phút, rồi nghỉ trước khi chườm lại. Đây là cách giúp giảm đau và sưng trong giai đoạn đầu. Nếu vùng bầm lớn bất thường, ngày càng căng cứng, rất đau hoặc kèm choáng, cần nghĩ đến chảy máu sâu hơn bình thường.
Nếu nghi gãy xương, hãy coi như đã gãy cho đến khi được xác nhận ngược lại. Không cố nắn, kéo thẳng hay thử xoay xem “có trật không”. Giữ phần bị thương bất động, để người bệnh nghỉ, hạn chế di chuyển, có thể chườm lạnh nếu là vết thương kín. Nếu vết thương hở và có chảy máu, xử trí cầm máu trước. NHS khuyên nếu nghi gãy chân, gãy lưng hoặc đau nhiều, không nên tự di chuyển nạn nhân mà gọi cấp cứu.
Với bong gân và căng cơ, cách tiếp cận thực tế là bảo vệ – nghỉ ngơi – chườm lạnh – băng ép – kê cao. NHS khuyến nghị chườm lạnh tối đa 20 phút mỗi lần, lặp lại mỗi 2–3 giờ, đồng thời hạn chế dồn trọng lượng lên vùng bị thương trong giai đoạn đầu. Nếu khớp biến dạng, không chịu lực được, đau tăng nhanh hoặc tê bì đầu chi, hãy đi khám sớm vì có thể không còn là bong gân đơn thuần.
Với chấn thương đầu, điều quan trọng nhất là theo dõi thay đổi tri giác và hành vi. Không lắc nạn nhân, không di chuyển nếu không cần thiết, không tự gỡ mũ bảo hiểm nếu nghi chấn thương nặng, và không rút vật cắm vào vết thương. Nếu có vết thương da đầu đang chảy máu, có thể ép bằng khăn sạch trừ khi nghi gãy xương sọ; trong trường hợp nghi gãy sọ, chỉ phủ gạc sạch lên. Red Cross khuyên không tự cho thuốc giảm đau vì có thể che lấp dấu hiệu nặng. Các dấu hiệu cần gọi cấp cứu ngay gồm lơ mơ hơn, nôn, đau đầu dai dẳng, thay đổi thị lực, co giật hoặc bất tỉnh.
Nếu cơ chế chấn thương mạnh hoặc người bệnh đau cổ/lưng, tê yếu tay chân, không cử động được, lẫn, nôn, có máu/dịch ở tai mũi, hãy coi như có chấn thương cột sống. Việc sơ cứu đúng là bảo người bệnh không được cử động và giữ họ nguyên tư thế đang có, trừ khi bắt buộc phải di chuyển để cứu mạng hoặc làm CPR. MSD lưu ý chấn thương cột sống cổ cao có thể gây suy hô hấp, nên đây là nhóm chấn thương cần cấp cứu đặc biệt khẩn.
Chấn thương ngực nguy hiểm vì có thể kèm tổn thương phổi, tim, mạch lớn và chảy máu trong. Nếu nạn nhân khó thở, thở nông nhanh, đau ngực nhiều, tím tái, ho ra máu, có tiếng hút khí qua vết thương hoặc có dấu hiệu sốc, cần gọi cấp cứu ngay. Sơ cứu ban đầu là để người bệnh ở tư thế dễ thở nhất, thường là nửa ngồi hoặc tư thế họ thấy thoải mái, theo dõi liên tục và giữ ấm. Nếu nghi chấn thương đầu/cột sống đi kèm, đừng tự đổi tư thế trừ khi cần để cứu mạng.
Chấn thương bụng kín hoặc xuyên thấu có thể gây chảy máu trong ổ bụng rất nguy hiểm, dù bên ngoài nhìn không quá đáng sợ. Nếu đau bụng nhiều, bụng chướng, bụng co cứng, xanh tái, vã mồ hôi, khát, chóng mặt hoặc có dấu hiệu sốc, phải đi cấp cứu ngay. Nếu là vết thương bụng hở có lòi tạng, không được đẩy phần lòi vào trong; hãy phủ lên bằng gạc sạch thấm ẩm, che lỏng bằng vật liệu sạch và theo dõi trong lúc chờ cấp cứu.
Với bỏng do lửa, nước sôi, dầu nóng, việc đầu tiên là ngừng tác nhân gây bỏng rồi xối nước mát hoặc nước chảy mát lên vùng bỏng càng sớm càng tốt, tối thiểu khoảng 20 phút. Trong lúc làm mát, tháo nhẫn, đồng hồ, vòng, quần áo gần vùng bỏng nếu chúng chưa dính vào da. Sau đó che phủ lỏng bằng màng bọc sạch hoặc gạc sạch, khô, không xơ. Không bôi kem, dầu, thuốc mỡ, kem đánh răng hay nước đá trực tiếp lên vết bỏng.
Bỏng hóa chất là phải cấp cứu. Người trợ giúp phải tự bảo vệ mình trước bằng găng nếu có. Cởi bỏ quần áo nhiễm hóa chất, phủi bỏ hóa chất khô trước khi xả nước, rồi rửa thật nhiều bằng nước mát/lukewarm trong thời gian dài; NHS khuyên có thể rửa khoảng 1 giờ với một số trường hợp bỏng acid/kiềm. Không tự pha chất “trung hòa”, không bôi mẹo dân gian.
Với điện giật, nguyên tắc đầu tiên là không chạm vào nạn nhân khi dòng điện còn hoạt động. Hãy ngắt cầu dao hoặc nguồn điện nếu làm được an toàn. Nếu không thể ngắt ngay, không tiến lại gần. Sau khi nguồn điện đã được cắt, gọi cấp cứu; nếu người bệnh không thở, cần CPR theo đúng kỹ thuật nếu bạn đã được huấn luyện. Điện giật có thể gây bỏng ngoài da nhưng cũng có thể gây rối loạn nhịp tim và tổn thương bên trong.
Nếu mắt bị va đập, cắt, xước hoặc chảy máu, không được ấn vào nhãn cầu. Có thể đặt gạc/lạnh sạch nhẹ nhàng bên ngoài để giảm sưng, nhưng không đè ép. Nếu máu đọng trong mắt, dị vật xuyên vào mắt, đau nhiều, nhìn mờ, sợ sáng hoặc bị hóa chất bắn vào mắt, cần đi cấp cứu mắt ngay. Với hóa chất bắn vào mắt, hãy xả nước liên tục trong lúc chờ hỗ trợ. Với vật xuyên mắt, chỉ che bảo vệ nhẹ nhàng, không tự lấy ra.
Với chấn thương dập nát, cần cầm máu bằng ép trực tiếp, băng che vùng tổn thương và hạn chế cử động phần bị dập. Nếu nghi có chấn thương đầu, cổ hoặc cột sống kèm theo, phải giữ bất động những vùng đó. Dập nát chi dễ kèm gãy xương, tổn thương mạch máu và sưng tăng nhanh, nên thường cần được đánh giá y tế sớm.
Nếu chảy máu mũi, hãy cho người bệnh ngồi thẳng, hơi cúi đầu ra trước, dùng ngón tay bóp phần mềm của mũi liên tục 10–15 phút và thở bằng miệng. Không ngửa đầu ra sau. Nếu máu chảy nhiều, không dừng sau 20–30 phút, hoặc sau chấn thương mạnh vùng mặt/đầu, cần đi khám.
Bạn nên gọi cấp cứu ngay khi có một trong các dấu hiệu sau: khó thở, bất tỉnh hoặc lơ mơ tăng dần, co giật, chảy máu phun thành tia hoặc không cầm được, nghi gãy lưng/cổ, đau ngực hoặc đau bụng dữ dội, da tái lạnh vã mồ hôi, khát nhiều, nôn ra máu, ho ra máu, bụng chướng/cứng, mắt bị xuyên, bỏng hóa chất, bỏng rộng hoặc điện giật. Các dấu hiệu này đều gợi ý tổn thương nặng, sốc hoặc chảy máu trong.
#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet
Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet
