Ngộ độc là tình trạng cơ thể tiếp xúc với chất có độc tính qua đường nuốt, hít, tiêm hoặc tiếp xúc với da, mắt, niêm mạc. Mức độ nặng không chỉ phụ thuộc vào “đó là chất gì” mà còn phụ thuộc vào liều lượng, đường tiếp xúc, thời gian tiếp xúc và tình trạng của người bệnh. Theo MSD, phần lớn ca ngộ độc được xử trí bằng điều trị hỗ trợ, còn thuốc giải độc chỉ có cho một số chất nhất định.
Đây là nhóm rất thường gặp. MSD cho biết ngộ độc thuốc có thể xảy ra do trẻ nhỏ nuốt nhầm, người lớn tuổi dùng nhầm hoặc dùng chồng nhiều thuốc, và cũng có thể gặp ở người lớn hoặc thanh thiếu niên khi dùng quá liều thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, rượu hay ma túy. Triệu chứng thay đổi tùy loại thuốc: có người chỉ buồn nôn, nôn, đau bụng; có người lại ngủ gà, lơ mơ, thở chậm, tụt huyết áp, co giật hoặc hôn mê. Với nhóm opioid, MSD mô tả bộ dấu hiệu điển hình là giảm thông khí, tụt huyết áp, đồng tử co và hôn mê.
Trong nhóm này, paracetamol/acetaminophen là ví dụ rất đáng lưu ý vì giai đoạn đầu có thể khá kín đáo. MSD nêu rằng ngộ độc acetaminophen thường gây triệu chứng tiêu hóa nhẹ trong vài giờ đầu, nhưng độc tính gan lại rõ hơn từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 3 sau uống; nếu không điều trị kịp thời có thể dẫn đến suy gan và tử vong. Chẩn đoán dựa nhiều vào thời điểm uống, liều nghi ngờ và nồng độ acetaminophen trong máu. Thuốc giải độc là N-acetylcysteine, hiệu quả nhất khi dùng sớm, đặc biệt trong khoảng 8 giờ đầu.
Sơ cứu ban đầu khi nghi ngộ độc thuốc: không cố gây nôn; không tự cho ăn uống hoặc uống “thuốc giải” tại nhà nếu người bệnh buồn ngủ, co giật, nôn nhiều hoặc khó nuốt; theo dõi thở, ý thức và đưa đi cấp cứu sớm. Nếu người bệnh nôn, nên giữ thông đường thở và nếu có thể hãy mang theo vỏ thuốc, toa thuốc, chai lọ hoặc số lượng viên còn lại để bác sĩ đánh giá nhanh hơn.
Nhóm này bao gồm nước tẩy, chất tẩy bồn cầu, thông cống, chất làm sạch kim loại, viên giặt, chất tẩy rửa đậm đặc và nhiều sản phẩm chứa acid hoặc kiềm mạnh. MSD nhấn mạnh rằng nuốt phải chất ăn mòn có thể gây bỏng đường tiêu hóa trên, thậm chí gây thủng thực quản hoặc dạ dày. Các dấu hiệu gợi ý gồm tăng tiết nước bọt, đau miệng, đau ngực, đau bụng, khó nuốt, nôn, bỏng da hoặc mắt, và khó thở nếu hít phải hơi hóa chất.
Một tình huống rất hay gặp trong gia đình là dùng bleach/nước Javen sai cách. MedlinePlus lưu ý sodium hypochlorite là chất có trong nhiều loại thuốc tẩy và chất khử khuẩn; nếu nuốt phải có thể gây tổn thương mô, và nếu trộn với ammonia có thể sinh khí độc gây ho sặc, nghẹt thở và khó thở nặng.
Sơ cứu ban đầu với hóa chất gia dụng phụ thuộc vào đường phơi nhiễm. Nếu nuốt phải chất ăn mòn, không gây nôn, không rửa dạ dày, không tự cho than hoạt tính, và không cố “trung hòa” acid bằng kiềm hoặc ngược lại vì có thể làm tổn thương nặng hơn. Nếu hóa chất dính da hoặc mắt, hãy cởi bỏ quần áo dính hóa chất, phủi hóa chất khô nếu có, rồi xối thật nhiều nước mát hoặc nước thường trong thời gian dài; NHS khuyến nghị có thể rửa tới khoảng 1 giờ với bỏng hóa chất, còn MedlinePlus nhấn mạnh tối thiểu 15 phút với bleach dính da hoặc mắt. Nếu hít phải hơi hóa chất, cần nhanh chóng đưa người bệnh ra chỗ thoáng khí nếu làm vậy an toàn.
Có một điểm cần nói rất rõ: hướng dẫn “cho uống nước hoặc sữa” không áp dụng bừa bãi cho mọi hóa chất. Với một số trường hợp như bleach loãng, MedlinePlus cho biết có thể cho uống nước hoặc sữa ngay nếu người bệnh tỉnh táo và nuốt được, nhưng MSD cũng nhấn mạnh việc pha loãng chỉ có ích trong những phút đầu và không phù hợp nếu người bệnh buồn nôn, chảy dãi, thở rít hoặc nghi thủng đường tiêu hóa. Vì vậy, cách an toàn nhất là giữ người bệnh tỉnh, không ép uống gì khi khó nuốt, và đưa đi cấp cứu kèm chai lọ sản phẩm.
Carbon monoxide là khí không màu, không mùi, sinh ra khi đốt nhiên liệu như gas, gỗ, dầu, than, máy phát điện hoặc động cơ trong không gian kín. MSD và CDC đều mô tả triệu chứng điển hình là đau đầu, chóng mặt, yếu mệt, buồn nôn, nôn, đau ngực, khó thở, lú lẫn; triệu chứng thường giống cúm và có thể nặng lên khi ở trong phòng kín, đỡ hơn khi ra ngoài. Người đang ngủ, say rượu hoặc có bệnh tim phổi dễ nguy hiểm hơn.
Chẩn đoán ngộ độc CO dựa vào nồng độ carboxyhemoglobin và khí máu, nhưng MSD lưu ý kết quả có thể thấp giả tạo nếu người bệnh đã được thở oxy trước đó. Điều trị chuẩn là oxy 100%; với ca nặng, có thay đổi ý thức, mất ý thức, đau ngực kéo dài hoặc carboxyhemoglobin cao, có thể cần cân nhắc oxy cao áp.
Sơ cứu ban đầu khi nghi ngộ độc CO: tắt nguồn phát khí nếu làm được an toàn, đưa người bệnh ra ngoài trời ngay, không quay lại khu vực nghi có CO cho tới khi được xác nhận an toàn, và gọi cấp cứu sớm. NHS cũng khuyên không tự quay lại tòa nhà đang nghi có CO chỉ để kiểm tra thêm. Cách phòng tốt nhất là lắp đầu báo CO ở các phòng có thiết bị đốt nhiên liệu và bảo trì định kỳ bếp, lò, máy sưởi, ống khói, máy phát điện.
MSD cho biết đa số trường hợp ăn nhầm thực vật chỉ gây triệu chứng nhẹ, nhưng vẫn có một số cây rất độc như hạt thầu dầu, cam thảo dây, trúc đào, mao địa hoàng, sâm độc. Trong đó, hạt thầu dầu chứa ricin; trúc đào và mao địa hoàng chứa glycoside giống digitalis có thể gây viêm dạ dày ruột, rối loạn ý thức, tăng kali máu và loạn nhịp; sâm độc có thể gây khô miệng rồi tiến tới run, co giật, hôn mê, liệt và suy hô hấp.
Với nấm độc, MSD nhấn mạnh hai điều rất quan trọng: rất khó phân biệt nấm độc và nấm không độc ngoài tự nhiên, ngay cả người có kinh nghiệm cũng có thể nhầm; và việc điều trị thường phải dựa vào triệu chứng vì xác định loài cụ thể không hề dễ. Nhìn chung, nấm gây triệu chứng rất sớm thường ít nguy hiểm hơn những loại gây triệu chứng muộn sau 5–6 giờ, dù vẫn có ngoại lệ. Amanita phalloides là loài gây phần lớn tử vong do ngộ độc nấm trong tài liệu MSD; bệnh thường bắt đầu bằng viêm dạ dày ruột dữ dội, sau đó có thể tiến triển sang suy gan và suy thận.
Sơ cứu ban đầu khi nghi ngộ độc thực vật – nấm: không gây nôn, không tự dùng mẹo giải độc, không đợi “xem có đỡ không” nếu đã ăn nấm hoặc cây lạ rồi xuất hiện nôn, đau bụng, tiêu chảy, co giật, lú lẫn hoặc khó thở. Nếu còn mẫu cây, quả, lá, nấm hoặc có chất nôn, hãy giữ lại để bác sĩ hoặc chuyên gia nhận diện. Với ngộ độc nấm, MSD cho biết điều trị chủ yếu là hỗ trợ; than hoạt tính đôi khi hữu ích để hạn chế hấp thu, nhưng đây là quyết định của cơ sở y tế chứ không phải xử trí tại nhà.
Có vài điều gần như luôn đúng. Hãy kiểm tra xem người bệnh còn tỉnh, còn thở và còn bắt chuyện được không. Nếu bất tỉnh nhưng còn thở, đặt nằm nghiêng an toàn; nếu ngừng thở, cần CPR nếu bạn đã được huấn luyện. Cố gắng tìm xem chất gì đã gây ngộ độc, giữ lại bao bì, chai lọ, vỉ thuốc, nhãn sản phẩm hoặc mẫu chất nôn. Không cho người bất tỉnh ăn uống gì bằng miệng. Không tự gây nôn. Không dùng chanh, giấm, sữa, than hoạt hay bất kỳ “thuốc giải độc dân gian” nào trừ khi có hướng dẫn y tế rõ ràng.
Bạn nên coi đây là cấp cứu ngay khi có một trong các dấu hiệu sau: khó thở, thở chậm hoặc ngừng thở, co giật, lơ mơ tăng dần, mất ý thức, đau ngực, nôn liên tục, bỏng miệng họng, chảy dãi nhiều, đau bụng dữ dội, hoặc nghi hít phải khí độc trong không gian kín. NHS khuyến cáo mọi trường hợp có khả năng đã nuốt, chạm hoặc hít phải chất độc đều nên được tư vấn y tế ngay, vì triệu chứng đôi khi xuất hiện muộn sau vài giờ hoặc vài ngày.
#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet
Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet
