Dị ứng là một trong những biểu hiện rõ nhất của việc hệ miễn dịch phản ứng “quá tay”. Theo MSD, các rối loạn dị ứng và atopy là những phản ứng miễn dịch không thích hợp hoặc quá mức đối với kháng nguyên ngoại lai. Trong nhóm này, tài liệu MSD tập trung nhiều vào phản ứng quá mẫn loại I, tức phản ứng qua trung gian IgE, vốn là nền tảng của nhiều biểu hiện dị ứng quen thuộc như viêm mũi dị ứng, dị ứng thực phẩm, phù mạch và sốc phản vệ.

Về mặt cơ chế, dị ứng xảy ra khi cơ thể đã được mẫn cảm với một dị nguyên nào đó. Khi dị nguyên tái xuất hiện, nó gắn vào IgE đã bám sẵn trên tế bào mast và bạch cầu ái toan, khiến histamine cùng nhiều chất trung gian khác được phóng thích. MSD mô tả histamine là một trong những chất trung gian sớm quan trọng nhất của biểu hiện dị ứng lâm sàng, góp phần gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, phù nề, co cơ trơn và nhiều triệu chứng mà người bệnh cảm nhận được như ngứa, đỏ, chảy mũi, nổi mề đay hay khó thở.

Các dị nguyên gây dị ứng rất đa dạng. MSD liệt kê những nguồn thường gặp gồm mạt bụi nhà, lông và vảy da động vật, phấn hoa cây – cỏ – cỏ dại, đất, thực phẩm, nọc côn trùng, thuốc và một số hóa chất gia dụng. Với phản ứng quá mẫn loại IV, thuốc còn là nguyên nhân rất phổ biến. Điều này giải thích vì sao dị ứng có thể biểu hiện ở rất nhiều hoàn cảnh khác nhau: theo mùa, theo nơi ở, sau bữa ăn, sau dùng thuốc, khi nuôi thú cưng hoặc khi tiếp xúc nghề nghiệp.

Một trong những biểu hiện thường gặp nhất là viêm mũi dị ứng. Theo MSD, người bệnh thường có ngứa mũi, ngứa mắt, hắt hơi, chảy nước mũi và nghẹt mũi; nếu kéo dài có thể kèm viêm kết mạc, đau đầu vùng trán, viêm xoang, ho hoặc thở khò khè. Viêm mũi dị ứng có thể theo mùa, liên quan đến phấn hoa, hoặc dai dẳng quanh năm do tiếp xúc với dị nguyên trong nhà như mèo, gián, bụi nhà hay nấm mốc. MSD cũng nhấn mạnh viêm mũi dị ứng và hen phế quản thường đồng mắc.

Dị ứng thực phẩm là một nhóm khác dễ gây lo lắng. MSD mô tả đây là phản ứng miễn dịch quá mức với thành phần thực phẩm, thường là protein. Biểu hiện có thể rất đa dạng, từ ngứa miệng, nổi mề đay, triệu chứng tiêu hóa đến hô hấp và phản vệ. Một hình thức khá đặc biệt là hội chứng dị ứng đường miệng, khi người bệnh ngứa miệng và cổ họng sau khi ăn một số thực phẩm có liên quan chéo với phấn hoa; ví dụ, phấn hoa bạch dương có thể liên quan đến táo, hạnh nhân, cà rốt, cần tây, kiwi, đào, lê và mận. Dù phần lớn không quá nặng, MSD lưu ý phản vệ vẫn có thể xảy ra.

Một biểu hiện nặng và nguy hiểm nhất của dị ứng là sốc phản vệ. MSD định nghĩa phản vệ là phản ứng dị ứng cấp tính, có khả năng đe dọa tính mạng, thường xảy ra ở người đã mẫn cảm trước đó khi tiếp xúc lại với kháng nguyên. Các dấu hiệu có thể gồm khó thở, thở khò khè, phù nề đường thở trên, tụt huyết áp, sốc và nhiều biểu hiện quá mẫn khác cùng xuất hiện. Chẩn đoán chủ yếu dựa vào lâm sàng, và điều trị cấp cứu hàng đầu là epinephrine; nếu đường thở bị ảnh hưởng thì ưu tiên tối thượng là bảo vệ đường thở.

Dị ứng cũng có thể xuất hiện dưới dạng quá mẫn với thuốc. MSD phân biệt rõ quá mẫn thuốc với độc tính thuốc, tác dụng phụ hay tương tác thuốc. Quá mẫn thuốc là phản ứng qua trung gian miễn dịch, biểu hiện từ nhẹ như phát ban đến nặng như phản vệ, bệnh huyết thanh, SJS/TEN hay DRESS ở một số trường hợp. Điều trị nền tảng là ngừng thuốc nghi ngờ, điều trị hỗ trợ và đôi khi cần giải mẫn cảm trong những tình huống rất đặc biệt.

Về chẩn đoán, dị ứng không nên được xác định chỉ bằng một xét nghiệm đơn lẻ. MSD nhấn mạnh bệnh sử là chìa khóa: cần khai thác tần suất, thời gian, yếu tố khởi phát, mối liên quan theo mùa hoặc hoàn cảnh, tiền sử gia đình và đáp ứng với điều trị thử. Các xét nghiệm như test da hoặc IgE huyết thanh đặc hiệu có thể hữu ích, nhưng một kết quả dương tính không đồng nghĩa chắc chắn có dị ứng có ý nghĩa lâm sàng. Điều này đặc biệt quan trọng trong dị ứng thực phẩm: MSD lưu ý không nên xét nghiệm tràn lan nhiều loại thực phẩm, vì dễ dẫn đến loại bỏ không cần thiết khỏi chế độ ăn. Công thức máu có thể cho thấy tăng bạch cầu ái toan, nhưng đây chỉ là dấu hiệu gợi ý, không đủ để chẩn đoán.

Điều trị dị ứng dựa trên mức độ nặng và cơ quan bị ảnh hưởng. Về nguyên tắc, MSD xếp các biện pháp chính gồm tránh hoặc loại bỏ dị nguyên, dùng thuốc kháng histamine, thuốc ổn định tế bào mast, corticosteroid chống viêm, đôi khi dùng thuốc ức chế leukotriene, và trong một số trường hợp chọn lọc có thể dùng liệu pháp miễn dịch giải mẫn cảm. Trong viêm mũi dị ứng, MSD cho biết các lựa chọn đầu tay hiệu quả nhất thường là corticosteroid xịt mũi, có hoặc không kèm kháng histamine đường uống hay xịt mũi; hoặc phối hợp kháng histamine uống với thuốc giảm nghẹt mũi đường uống. Thuốc kháng histamine thế hệ thứ hai thường được ưu tiên vì ít qua hàng rào máu não hơn thế hệ thứ nhất.

Có một số lưu ý rất thực tế khi sống chung với bệnh dị ứng. Trong viêm mũi dị ứng, thuốc xịt co mạch giảm nghẹt mũi như oxymetazoline hay phenylephrine chỉ nên dùng ngắn ngày; MSD nêu rõ thường không nên dùng quá 3 ngày liên tục vì nguy cơ nghẹt mũi bật lại. Với dị ứng thực phẩm, việc loại bỏ thức ăn cần có cơ sở lâm sàng rõ ràng chứ không nên kiêng lan man. Với hội chứng dị ứng đường miệng, một số thực phẩm có thể dung nạp tốt hơn sau khi nấu chín vì protein bị biến tính. Và với những người từng có phản ứng nặng, việc mang theo epinephrine tự tiêm là một phần quan trọng của dự phòng.

Tóm lại, rối loạn dị ứng là câu chuyện của một hệ miễn dịch phản ứng quá mạnh hoặc sai mục tiêu trước những tác nhân vốn không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Hiểu đúng về dị ứng giúp người bệnh bớt hoang mang: không phải cứ ngứa, nổi mẩn hay sổ mũi là giống nhau; không phải xét nghiệm dương tính nào cũng có nghĩa phải kiêng tuyệt đối; và không phải mọi cơn dị ứng đều nhẹ. Điều quan trọng là nhận ra dạng biểu hiện, tìm đúng yếu tố khởi phát, điều trị theo mức độ nặng và luôn cảnh giác với phản vệ – tình huống mà epinephrine và xử trí đường thở có thể cứu sống người bệnh trong vài phút đầu tiên.

#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet