Trong đời sống hằng ngày, rất nhiều người gọi chung mọi tổn thương nổi trên da là “mụn”. Nhưng về mặt da liễu, không phải loại mụn nào cũng giống nhau. Có loại là mụn trứng cá thông thường, có loại là trứng cá đỏ, và cũng có những tình trạng bị gọi nhầm là mụn nhưng thực ra là một bệnh viêm mạn tính khác, như viêm tuyến mồ hôi mủ. Muốn điều trị đúng, trước hết phải hiểu mình đang gặp loại nào.
Theo MSD, mụn trứng cá thông thường hình thành do sự kết hợp của 4 yếu tố chính: tăng tiết bã nhờn, bít tắc nang lông bởi bã và tế bào sừng, sự hiện diện của Cutibacterium acnes trong nang lông, và phản ứng viêm. Bệnh hay xuất hiện ở mặt, ngực và lưng trên, đặc biệt nhiều ở tuổi dậy thì, nhưng người lớn vẫn có thể bị.
MSD chia mụn trứng cá thành hai nhóm lớn. Mụn không viêm là các nhân mụn, gồm mụn đầu trắng hay nhân mụn kín và mụn đầu đen hay nhân mụn mở. Đây là giai đoạn bít tắc lỗ chân lông nhưng viêm chưa nổi bật. Khi phản ứng viêm rõ hơn, mụn chuyển sang nhóm mụn viêm, gồm sẩn đỏ, mụn mủ, nốt và nang. Trong đó, nốt và nang là các tổn thương sâu hơn, dễ đau và dễ để lại sẹo hơn.
Về yếu tố khởi phát, MSD cho biết tuổi dậy thì là thời điểm rất điển hình vì androgen làm tăng sản xuất bã và tăng sừng hóa nang lông. Ngoài ra, thay đổi nội tiết trong thai kỳ hoặc chu kỳ kinh nguyệt, mỹ phẩm gây bít tắc, quần áo, độ ẩm cao, đổ mồ hôi và một số thuốc như corticosteroid, lithium, phenytoin hay isoniazid đều có thể làm mụn nặng hơn. MSD cũng lưu ý rằng những quan niệm như “mụn là do rửa mặt chưa sạch” hay một vài niềm tin dân gian khác không có cơ sở chắc chắn.
Trứng cá đỏ là một rối loạn viêm mạn tính, đặc trưng bởi đỏ bừng mặt, giãn mao mạch, ban đỏ, sẩn và mụn mủ ở vùng trung tâm mặt. MSD lưu ý rằng bệnh này thường ảnh hưởng ở người trưởng thành hơn, hay gặp trong độ tuổi 30–50, và ở giai đoạn viêm có thể bị nhầm thành “mụn người lớn”. Tuy nhiên, một điểm quan trọng giúp phân biệt là trứng cá đỏ không có nhân mụn như mụn đầu đen hay đầu trắng.
Một đặc điểm rất hay của trứng cá đỏ là bệnh thường bùng lên khi gặp các yếu tố như nắng, căng thẳng, thời tiết nóng lạnh, rượu, thức ăn cay, gió, mỹ phẩm, tắm nước nóng hoặc đồ uống nóng. Bệnh cũng có thể ảnh hưởng đến mắt, gây đỏ mắt, kích ứng mắt hoặc viêm bờ mi. Vì vậy, nếu một người không chỉ “nổi mụn” mà còn đỏ mặt kéo dài, nóng rát mặt, dễ bùng khi ăn cay hay uống rượu, cần nghĩ đến trứng cá đỏ hơn là mụn trứng cá thông thường.
Một tình trạng khác cũng hay bị gọi nhầm là mụn là viêm tuyến mồ hôi mủ. Theo MSD, đây là một bệnh viêm mạn tính của nang lông và các cấu trúc liên quan, thường xảy ra ở nách, háng, quanh núm vú và quanh hậu môn. Bệnh tạo nên các khối sưng đau giống áp xe, có thể tái phát, để lại sẹo và hình thành các đường hầm dưới da ở giai đoạn mạn.
Loại này không giống mụn mặt thông thường. Nó thường đau hơn, nằm ở vùng nếp gấp, dễ tái đi tái lại và có thể ảnh hưởng sinh hoạt rất nhiều. Vì vậy, nếu ai đó cứ nổi “mụn bọc” lớn ở nách hoặc háng, có mùi, đau và để sẹo, thì không nên tiếp tục tự xem đó là mụn thông thường nữa.
Với mụn trứng cá thông thường, điều trị cơ bản phụ thuộc vào mức độ nặng. MSD cho biết với mụn nhẹ, đặc biệt là mụn đầu trắng, đầu đen và mụn viêm mức độ nhẹ, điều trị thường bắt đầu bằng thuốc bôi như retinoid tại chỗ hoặc các lựa chọn như adapalene, tazarotene, azelaic acid, glycolic acid hay salicylic acid. Với mụn viêm nhẹ, liệu pháp phối hợp như retinoid + benzoyl peroxide hoặc thêm kháng sinh tại chỗ thường phù hợp hơn; việc phối hợp benzoyl peroxide với kháng sinh còn giúp hạn chế kháng thuốc.
Khi mụn lan rộng hơn hoặc mức độ vừa, MSD cho biết kháng sinh uống như doxycycline, minocycline, tetracycline hoặc erythromycin có thể được dùng, thường phối hợp cùng thuốc bôi. Điều trị cần đủ thời gian, thường tối thiểu 6–12 tuần để đánh giá đáp ứng; với mụn vừa, hiệu quả tối đa của kháng sinh uống thường cần ít nhất khoảng 12 tuần. Những trường hợp nặng, nhiều nốt nang hoặc có nguy cơ sẹo cao có thể cần isotretinoin và phải được bác sĩ theo dõi chặt chẽ.
Với trứng cá đỏ, hướng điều trị lại khác. MSD nêu các lựa chọn thường dùng gồm metronidazole tại chỗ, azelaic acid, ivermectin tại chỗ, và ở trường hợp có nhiều sẩn mụn mủ có thể dùng thêm kháng sinh uống như doxycycline hoặc tetracycline. Quan trọng hơn, điều trị trứng cá đỏ luôn đi cùng với việc tránh các yếu tố làm nặng bệnh và mục tiêu chủ yếu là kiểm soát triệu chứng chứ không phải “chữa khỏi hẳn” trong một lần.
Với viêm tuyến mồ hôi mủ, MSD cho biết điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh. Vì bệnh này dễ để sẹo, dễ hình thành áp xe và đường hầm mạn tính, người bệnh không nên tự nặn hay tự bôi thuốc mụn thông thường kéo dài. Đây là nhóm nên đi khám da liễu sớm để được đánh giá bài bản hơn.
Đây là phần rất nhiều người quan tâm. MSD cho biết mối liên quan giữa mụn và ăn uống không còn bị bác bỏ hoàn toàn như trước; một số nghiên cứu cho thấy có thể có liên hệ giữa sản phẩm sữa và chế độ ăn có tải đường huyết cao với tình trạng mụn nặng hơn. Tuy vậy, MSD cũng không xem đây là nguyên nhân duy nhất hay tuyệt đối của mụn.
AAD và MedlinePlus đi theo hướng khá thực tế: chế độ ăn có chỉ số đường huyết cao có thể làm một số người nổi mụn nhiều hơn, và một số dữ liệu cũng gợi ý sữa bò có thể liên quan tới mụn ở một số người; nhưng bằng chứng vẫn chưa đủ để nói rằng chỉ cần ăn kiêng là hết mụn. Cách hợp lý hơn là quan sát xem thực phẩm nào có vẻ làm mình bùng mụn, rồi điều chỉnh có chọn lọc thay vì kiêng cực đoan.
MedlinePlus khuyên với làn da dễ nổi mụn, nên rửa mặt nhẹ nhàng bằng sản phẩm dịu, tránh làm da quá khô, tránh chà xát mạnh, chỉ nên rửa mặt 1–2 lần mỗi ngày và sau khi tập luyện, tránh mỹ phẩm dầu, chọn sản phẩm water-based hoặc noncomedogenic, gội đầu thường xuyên nếu tóc dầu và tránh để tóc chạm nhiều vào mặt.
Một lưu ý rất quan trọng là không nặn, cào, chà xát hay sờ lên mụn quá nhiều. MedlinePlus nhấn mạnh việc bóp nặn có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, chậm lành và để lại sẹo. Nguồn này cũng lưu ý nếu thuốc trị mụn làm khô hoặc bong da, có thể dùng kem dưỡng ẩm gốc nước và giảm tần suất bôi trong giai đoạn đầu để da thích nghi dần.
Ánh nắng cũng cần được nhìn nhận đúng. MedlinePlus ghi nhận một ít nắng có thể làm mụn có vẻ đỡ hơn, nhưng phơi nắng nhiều làm tăng nguy cơ ung thư da, và một số thuốc trị mụn còn khiến da nhạy sáng hơn. Vì vậy, chăm sóc đúng không phải là “ra nắng cho mụn khô”, mà là bảo vệ da hợp lý, nhất là khi đang dùng retinoid hoặc doxycycline.
Bạn nên đi khám khi mụn nhiều, đau, để thâm sẹo, lan xuống ngực lưng, không đáp ứng với chăm sóc cơ bản sau vài tuần, hoặc khi tổn thương không giống mụn trứng cá thông thường, chẳng hạn đỏ mặt kéo dài, giãn mạch, mụn ở tuổi trưởng thành gợi ý trứng cá đỏ, hoặc các khối đau tái diễn ở nách và háng gợi ý viêm tuyến mồ hôi mủ. Điều trị càng sớm, nguy cơ sẹo và ảnh hưởng tâm lý thường càng giảm. MSD cũng nhấn mạnh điều trị mụn không chỉ để giảm tổn thương da mà còn giúp giảm căng thẳng tinh thần do bệnh gây ra.
Tóm lại, “mụn” là một nhóm rất không đồng nhất. Mụn đầu đen, đầu trắng, sẩn viêm, mụn mủ, mụn bọc là những thể thường gặp của mụn trứng cá thông thường; trứng cá đỏ lại là một bệnh viêm mạn ở mặt không có nhân mụn; còn viêm tuyến mồ hôi mủ là bệnh viêm mạn ở vùng nách – háng dễ bị gọi nhầm là mụn. Muốn điều trị đúng, người bệnh cần vừa chăm sóc da đúng cách, vừa chọn đúng hướng điều trị cho từng loại, đồng thời điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt một cách tỉnh táo chứ không cực đoan.
#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet
Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet
