Nếu phải chọn 5 thứ “ảnh hưởng sức khỏe mạnh hơn mình tưởng” trong căn bếp Việt, thì đó chính là gia vị nền: nước mắm, tiêu, muối, đường và dầu ăn. Thịt cá chỉ quyết định một phần, còn thói quen nêm nếm mới quyết định mỗi ngày: ăn mặn hay nhạt, cay vừa hay cay quá, nhiều đường hay ít đường, béo vừa hay quá béo. Bài 20 không để bạn sợ gia vị—mà để bạn làm chủ gia vị, đúng tinh thần “Bếp Nhà Có Thuốc”.

Ghi chú nhỏ: Nội dung mang tính tham khảo cho sức khỏe, không thay thế chẩn đoán/điều trị. Nếu bạn có bệnh nền/đang dùng thuốc, hãy ưu tiên tư vấn từ nhân viên y tế.

Nước mắm

1) Nhận diện nhanh

• Gia vị lên men/ủ chượp từ cá và muối.
• Nổi bật: tạo vị umami, làm món “đứng vị” rất nhanh.

2) Góc nhìn Tây y

• Điểm chính cần chú ý: natri (muối) cao → ăn nhiều dễ tăng huyết áp, giữ nước.
• Lợi ích thực tế: giúp giảm phụ thuộc bột nêm nếu dùng đúng lượng.
• Lưu ý chế biến: “ngon” không đồng nghĩa “nêm nhiều”. Với trẻ nhỏ và người cần kiểm soát muối, nên pha loãng/định lượng.

3) Góc nhìn Đông y

Vị mặn thường được xem là “nhập thận” theo cách nói Đông y; dùng vừa hỗ trợ vị giác, dùng quá dễ “khô – nóng” (mô tả vừa phải).

4) Ai nên dùng

Hầu hết mọi người dùng được nếu đúng lượng.

5) Ai nên thận trọng

Tăng huyết áp, bệnh thận, phù, suy tim: nên hạn chế món mặn và kiểm soát lượng nước mắm.

6) Cách dùng gợi ý

• Mẹo: dùng chanh/giấm, tỏi, ớt, hành, gừng để “tăng vị” thay vì tăng mắm.
• Ưu tiên: nêm khi gần chín để thơm mà không cần nhiều.

Muối

1) Nhận diện nhanh

• Nguồn natri chính trong bữa ăn.
• Nổi bật: “thiếu muối thì nhạt”, nhưng dư muối thì cơ thể mệt.

2) Góc nhìn Tây y

• Ăn mặn kéo dài có thể làm tăng nguy cơ tăng huyết áp và gây gánh cho tim – thận ở người nhạy.
• Lưu ý: muối không chỉ nằm trong “muối hạt” mà còn trong nước mắm, xì dầu, đồ khô, đồ chấm.

3) Góc nhìn Đông y

Vị mặn dùng vừa giúp “nhập vị”, dùng quá dễ hao tân dịch, cảm giác khô – nóng (mô tả vừa phải).

4) Ai nên dùng

Ai cũng cần một lượng nhỏ, quan trọng là không dư.

5) Ai nên thận trọng

Tăng huyết áp, bệnh thận, phù, suy tim: cần kiểm soát nghiêm hơn.

6) Cách dùng gợi ý

Mẹo “bếp nhà”: nấu nhạt hơn 20–30% so với thói quen, tăng vị bằng hành – tỏi – gừng – tiêu – rau thơm.

Đường

1) Nhận diện nhanh

• Tạo vị ngọt; thường “ẩn” trong nước chấm, món kho, nước uống.
• Nổi bật: làm món dễ ăn hơn, nhưng cũng dễ thành thói quen.

2) Góc nhìn Tây y

• Ăn nhiều đường thêm (đặc biệt qua nước ngọt, trà sữa, món kho ngọt) có thể làm tăng nguy cơ tăng cân, kháng insulin, sâu răng.
• Lưu ý: “ít ngọt” vẫn có thể nhiều nếu dùng liên tục nhiều món trong ngày.

3) Góc nhìn Đông y

Vị ngọt dùng vừa giúp “hòa hoãn”, quá nhiều dễ sinh thấp – trệ theo cách nói Đông y (mô tả vừa phải).

4) Ai nên dùng

Ai cũng có thể dùng một ít để cân vị món ăn, nhất là món kho/canh chua — nhưng không cần nhiều.

5) Ai nên thận trọng

Tiểu đường, tiền tiểu đường, gan nhiễm mỡ, thừa cân: giảm đường thêm là ưu tiên số 1.

6) Cách dùng gợi ý

Mẹo: giảm dần 10–20% mỗi tuần; dùng vị ngọt tự nhiên từ hành tây, cà chua, thơm (dứa), củ cải khi hầm/kho.

Tiêu (hạt tiêu/tiêu xay)

1) Nhận diện nhanh

• Gia vị từ quả tiêu; dùng dạng hạt, tiêu xay, tiêu sọ/tiêu đen.
• Nổi bật: mùi thơm ấm, giúp món ăn “dậy” mà không cần nêm mặn.

2) Góc nhìn Tây y

• Hợp chất nổi bật: piperine (tạo vị cay ấm).
• Lợi ích thường gặp: tăng cảm giác ngon miệng; giúp bạn giảm lệ thuộc muối nhờ tăng hương vị.
• Lưu ý: tiêu có thể làm nặng trào ngược/viêm dạ dày ở người nhạy; dùng vừa và tránh cho quá nhiều.

3) Góc nhìn Đông y

Thường mô tả tính nhiệt/ôn, vị cay; có xu hướng tán hàn, hành khí, làm ấm (mô tả vừa phải).

4) Ai nên dùng

Người ăn nhạt muốn món vẫn ngon; người hay lạnh bụng (dùng vừa).

5) Ai nên thận trọng

• Trào ngược dạ dày, viêm loét dạ dày, IBS nhạy với gia vị cay: dùng ít, thử phản ứng.
• Trẻ nhỏ: dùng rất nhẹ để tránh kích ứng.

6) Cách dùng gợi ý

• Rắc tiêu cuối cùng khi món gần chín hoặc khi ăn để thơm hơn mà không cần nhiều.
• Mẹo: dùng tiêu + gừng/hành làm nền thơm cho món kho/canh thay vì tăng nước mắm.

Dầu ăn

1) Nhận diện nhanh

• Là nguồn chất béo trong bữa ăn.
• Nổi bật: giúp hấp thu vitamin tan trong dầu (A, D, E, K) và làm món ngon hơn.

2) Góc nhìn Tây y

• Chất béo cần thiết, nhưng loại dầu và cách dùng mới quan trọng: chiên ngập dầu, tái sử dụng dầu nhiều lần, nấu quá cháy… đều không lợi.
• Lưu ý: “ăn lành” không phải là không dầu, mà là đúng lượng – đúng cách.

3) Góc nhìn Đông y

Đồ chiên béo thường được mô tả là sinh “đàm thấp” nếu lạm dụng (mô tả vừa phải).

4) Ai nên dùng

Ai cũng cần một lượng vừa; nhất là trẻ em đang lớn và người cần năng lượng.

5) Ai nên thận trọng

Mỡ máu cao, gan nhiễm mỡ, trào ngược: hạn chế món chiên/xào nhiều dầu.

6) Cách dùng gợi ý

Mẹo: ưu tiên hấp – luộc – kho nhạt – áp chảo ít dầu; xào thì dùng ít dầu và thêm nước/rau để không cần nhiều. Không tái dùng dầu chiên.

Nếu bạn đã đi cùng freSy đến Bài 20, thì bạn sẽ thấy: dưỡng thân không nằm ở việc săn “siêu thực phẩm”, mà nằm ở 3 thói quen bếp núc rất đời thường: ăn nhạt hơn – ít đường hơn – ít chiên hơn, và thêm một “nút vặn” rất hay: dùng tiêu, gừng, hành tỏi để thơm – thay vì nêm mặn. Nước mắm, tiêu, muối, đường, dầu ăn là 5 “tay vặn” của sức khỏe. Chỉ cần vặn nhẹ mỗi ngày, cơ thể sẽ đổi rất rõ.

freSy with passion chúng mình mong rằng series “Bếp Nhà Có Thuốc: 100 Thực Phẩm Dưỡng Thân” sẽ trở thành một “cuốn sổ tay bếp nhà” để khi bạn đứng trước tủ lạnh và tự hỏi: “Hôm nay ăn gì cho khỏe?” — bạn sẽ có câu trả lời giản dị nhất, dễ làm và đủ thương cơ thể mình hơn một chút mỗi ngày! Mến chúc tất cả chúng ta đều sẽ có một thân thể khỏe mạnh, một trí não minh mẫn và một trái tim ấm áp nhé!

Để đọc lại series này, hãy quay lại Bài 1: [Bài viết số 01: Rau muống – Rau ngót – Mồng tơi – Rau dền – Rau bina] với 5 loại rau rất quen thuộc trong căn bếp của mỗi gia đình Việt. Mời các bạn cùng freSy dưỡng thân từ căn bếp nhà mình nhé!

#SucKhoe #MonAnBaiThuoc #Series100ThucPhamViet #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion - 📷 Internet