Hen phế quản (hay hen suyễn) là một bệnh viêm mạn tính của đường thở. Khi gặp yếu tố khởi phát, đường thở có thể co thắt, phù nề, tăng tiết nhầy và trở nên tăng phản ứng, làm luồng khí đi qua bị hẹp lại một phần hoặc hoàn toàn có thể hồi phục. Vì vậy, hen không chỉ là “khò khè” đơn thuần, mà là một rối loạn vừa có yếu tố viêm, vừa có yếu tố co thắt phế quản, và nếu kiểm soát kém lâu dài còn có thể dẫn đến tái cấu trúc đường thở.

Biểu hiện quen thuộc nhất của hen là khó thở, nặng ngực, ho và thở khò khè. Tuy nhiên, bệnh không phải lúc nào cũng “ồn ào”. Ở người hen nhẹ, giữa các đợt có thể hoàn toàn không có triệu chứng. Ngược lại, ở người bệnh nặng hơn hoặc đang lên cơn, các biểu hiện thường rõ hơn và hay nặng vào ban đêm hoặc gần sáng. MSD cũng lưu ý rằng có những trường hợp ho là triệu chứng duy nhất, gọi là hen thể ho, nên không phải cứ không khò khè thì sẽ loại trừ được hen.

Nguyên nhân của hen không đơn giản là một loại vi trùng hay một tác nhân duy nhất. Đây là bệnh có tính đa yếu tố, trong đó cơ địa dị ứng, di truyền, môi trường và các yếu tố khởi phát cùng tham gia. Những yếu tố khởi phát thường gặp mà MSD nêu ra gồm dị nguyên trong nhà hoặc ngoài môi trường, nhiễm trùng hô hấp, không khí lạnh và khô, gắng sức, khói bụi và các chất kích thích hít phải, cảm xúc mạnh, aspirin hoặc các thuốc NSAID khác, và đôi khi cả trào ngược dạ dày–thực quản. Viêm mũi dị ứng cũng rất hay đi kèm hen, và ở nhiều người, hai tình trạng này liên quan chặt chẽ với nhau.

Điều quan trọng là hen có nhiều “gương mặt” khác nhau. Có người bị hen dị ứng từ nhỏ, dễ lên cơn khi gặp phấn hoa, mạt bụi, nấm mốc hay lông thú. Có người chỉ rõ triệu chứng khi gắng sức, nhất là trong môi trường lạnh hoặc khô. Có người lại thuộc nhóm hen nhạy aspirin/NSAID, thường đi kèm polyp mũi và nghẹt mũi xoang. Ngoài ra còn có hen liên quan công việc, khi chất gây mẫn cảm hoặc chất kích thích ở nơi làm việc khiến hen mới xuất hiện hoặc nặng lên; một khi đã mẫn cảm, chỉ một lượng tiếp xúc rất nhỏ cũng có thể khởi phát triệu chứng.

Trong thực hành, hen cũng dễ bị nhầm với một số rối loạn khác. MSD nhấn mạnh rằng hen và COPD đôi khi có biểu hiện chồng lấp, nhất là ở người lớn tuổi hoặc có tiền sử hút thuốc, tạo nên tình trạng chồng lấp hen–COPD. Bên cạnh đó, rối loạn chức năng dây thanh là một nguyên nhân rất hay bị chẩn đoán nhầm thành hen: người bệnh có thể thở rít, khàn tiếng, cảm giác nghẹt cổ, ho và đáp ứng kém với thuốc giãn phế quản hoặc corticosteroid. Vì thế, khi hen khó kiểm soát hoặc biểu hiện không điển hình, bác sĩ thường phải nghĩ thêm đến các khả năng này.

Chẩn đoán hen không dựa vào cảm giác “tôi thấy mình hay khò khè” mà cần kết hợp bệnh sử, khám lâm sàng và kiểm tra chức năng hô hấp. Theo MSD, đo chức năng hô hấp trước và sau thuốc giãn phế quản là bước rất quan trọng để xác định có tắc nghẽn đường thở và mức độ hồi phục của nó. Nếu đo chức năng hô hấp vẫn bình thường nhưng bác sĩ vẫn nghi hen, có thể cần làm nghiệm pháp kích thích bằng methacholine hoặc nghiệm pháp gắng sức, nhất là khi nghi hen thể ho. Ở một số trường hợp, FeNO có thể hỗ trợ gợi ý viêm đường thở kiểu dị ứng, còn X-quang ngực chủ yếu dùng để loại trừ các chẩn đoán khác như viêm phổi hay suy tim hơn là để “xác nhận hen”.

Hen còn được đánh giá bằng hai khái niệm khác nhau: mức độ nặng và mức độ kiểm soát. Mức độ nặng thường được phân loại lúc chưa điều trị hoặc lúc mới tiếp cận, còn mức độ kiểm soát phản ánh người bệnh đang được điều trị có ổn không. Theo bảng kiểm soát của MSD, hen được xem là kiểm soát tốt khi triệu chứng ban ngày chỉ xuất hiện tối đa khoảng 2 ngày mỗi tuần, thức giấc ban đêm hiếm, nhu cầu dùng thuốc cắt cơn ít, hoạt động thường ngày không bị hạn chế, và FEV1 hoặc lưu lượng đỉnh còn trên 80% mức dự đoán hoặc mức tốt nhất của cá nhân. Nếu triệu chứng thường xuyên hơn, thức giấc về đêm nhiều hơn hoặc phải dùng thuốc cắt cơn nhiều, bệnh đã bước sang nhóm kiểm soát chưa tốt hoặc rất kém.

Về điều trị, hen không chỉ được xử trí khi lên cơn mà cần quản lý lâu dài. MSD cho thấy nguyên tắc hiện nay là điều trị theo bậc, tăng hoặc giảm bậc tùy mức độ kiểm soát. Ở nền tảng điều trị mạn tính, corticosteroid dạng hít giữ vai trò rất quan trọng; ở các bậc cao hơn có thể phối hợp thêm formoterol, thuốc cường beta tác dụng kéo dài, thuốc kháng muscarinic tác dụng kéo dài, thuốc đối kháng thụ thể leukotriene, hoặc thuốc sinh học ở hen nặng. NHLBI cũng nhấn mạnh rằng với một số người từ 4 tuổi trở lên có hen trung bình đến nặng, thuốc hít phối hợp corticosteroid dạng hít và formoterol có thể được dùng vừa để kiểm soát nền vừa để cắt triệu chứng theo kế hoạch điều trị.

Với cơn hen cấp, mục tiêu là làm giảm nhanh triệu chứng và đưa chức năng phổi trở lại mức tốt nhất có thể. Theo MSD, điều trị đợt cấp thường gồm thuốc giãn phế quản dạng hít, đặc biệt là thuốc chủ vận beta tác dụng ngắn, có thể phối hợp thêm thuốc kháng cholinergic, và khá thường xuyên cần corticosteroid đường toàn thân nếu cơn nặng hơn. Kháng sinh không phải là thuốc mặc định trong cơn hen; MSD nêu rõ chỉ nên dùng khi bệnh sử, thăm khám hoặc X-quang ngực gợi ý có nhiễm khuẩn, vì phần lớn đợt cấp hen không phải do vi khuẩn.

Một điểm rất thực tế là trước khi tăng thuốc, bác sĩ thường phải xem lại những nguyên nhân “giả thất bại điều trị”. MSD nêu khá rõ các yếu tố này gồm dùng thuốc không đều, kỹ thuật hít sai, tiếp xúc kéo dài với yếu tố kích phát, béo phì, viêm mũi dị ứng, trào ngược dạ dày–thực quản, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, COPD hoặc rối loạn chức năng dây thanh. Nói cách khác, có nhiều người tưởng thuốc không hiệu quả, nhưng thực tế vấn đề lại nằm ở kỹ thuật dùng thuốc, môi trường sống hoặc bệnh kèm theo chưa được xử lý.

Trong sinh hoạt hằng ngày, người bị hen vẫn nên sống năng động thay vì quá kiêng cữ. NHLBI cho biết với hen do gắng sức, khởi động kỹ, tập đều đặn và dùng thuốc cắt cơn trước khi vận động theo chỉ định có thể giúp phòng triệu chứng. NHS cũng khuyên người bệnh duy trì cân nặng lành mạnh, tránh khói thuốc, hạn chế ô nhiễm, luôn mang theo thuốc hít được chỉ định và cố gắng tránh những yếu tố mình biết chắc là tác nhân khởi phát. Điều quan trọng không phải là “sợ vận động”, mà là kiểm soát hen đủ tốt để có thể vận động an toàn.

Về ăn uống, hen không có một thực đơn chung bắt buộc cho tất cả mọi người, nhưng có vài lưu ý cần nhớ. Nếu bản thân thuộc nhóm hen nhạy aspirin hoặc NSAID, bạn cần tránh aspirin, ibuprofen và các thuốc cùng nhóm nếu chưa được bác sĩ cho phép, vì những thuốc này có thể khởi phát cơn hen ở một số người. Với người có trào ngược dạ dày–thực quản đi kèm, việc ăn quá no, ăn muộn hoặc dùng những món làm trào ngược nặng thêm cũng có thể khiến triệu chứng hô hấp khó kiểm soát hơn. Ngoài ra, duy trì cân nặng hợp lý là một phần quan trọng của chăm sóc hen lâu dài.

Phần lưu ý về thuốc rất đáng nhấn mạnh. Thuốc cắt cơn như albuterol/salbutamol giúp giãn phế quản nhanh nhưng không phải thuốc kiểm soát nền; MSD lưu ý việc dùng SABA thường xuyên là dấu hiệu cho thấy hen đang kiểm soát chưa tốt và cần đánh giá lại phác đồ. MedlinePlus cũng cho thấy albuterol có thể gây run tay, hồi hộp, bồn chồn, nhức đầu hoặc tim đập nhanh nếu dùng quá mức. Trong khi đó, corticosteroid dạng hít cần dùng đều đặn ngay cả khi không có triệu chứng, và nên súc miệng hoặc đánh răng sau dùng để giảm nguy cơ nấm miệng và đau rát miệng. Với montelukast, cần nhớ thuốc này có cảnh báo về các thay đổi tâm thần–hành vi nghiêm trọng; nếu có bứt rứt, lo âu, ác mộng, thay đổi hành vi hoặc ý nghĩ tự hại, phải báo bác sĩ ngay.

Một phần rất quan trọng trong chăm sóc hen là kế hoạch hành động cá nhân. MSD khuyến nghị bệnh nhân, nhất là hen kéo dài từ vừa đến nặng, nên theo dõi lưu lượng đỉnh tại nhà cùng nhật ký triệu chứng và có kế hoạch hành động bằng văn bản để biết khi nào tiếp tục điều trị như cũ, khi nào cần tăng thuốc, và khi nào phải đi cấp cứu. NHS và NHLBI cũng nhấn mạnh rằng người bệnh nên có asthma action plan rõ ràng và được hướng dẫn cách nhận biết dấu hiệu cơn hen đang xấu đi.

Bạn cần đi cấp cứu ngay nếu đang lên cơn hen mà ngày càng khó thở hơn, không đỡ sau liều thuốc cắt cơn theo kế hoạch, không thể nói thành câu, hoặc không có sẵn thuốc hít cắt cơn khi triệu chứng đang nặng lên. NHS khuyến cáo ngồi thẳng, giữ bình tĩnh, dùng thuốc cắt cơn đúng hướng dẫn trong kế hoạch hành động, và gọi cấp cứu nếu không cải thiện hoặc xấu đi bất kỳ lúc nào. Đây là những tình huống không nên chờ xem thêm ở nhà.

Tóm lại, hen phế quản là một bệnh mạn tính của đường thở nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu chẩn đoán đúng, nhận diện được yếu tố kích phát, dùng thuốc đúng vai trò và đúng kỹ thuật, đồng thời quản lý tốt các bệnh đi kèm như viêm mũi dị ứng, béo phì, trào ngược hay rối loạn giấc ngủ. Điều nguy hiểm nhất của hen không phải là việc phải mang theo ống hít, mà là chủ quan khi triệu chứng còn nhẹ, lạm dụng thuốc cắt cơn hoặc bỏ quên thuốc kiểm soát nền. Khi hiểu đúng bệnh, người bị hen vẫn có thể học tập, làm việc, tập luyện và sống gần như bình thường.

#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet