Khi nhắc đến “miễn dịch”, nhiều người thường nghĩ đơn giản rằng đó là sức đề kháng mạnh hay yếu. Nhưng theo MSD, hệ miễn dịch không chỉ là khả năng “chống bệnh”, mà là cả một hệ thống tinh vi giúp cơ thể phân biệt cái gì là của mình và cái gì là lạ, từ đó loại bỏ những yếu tố có khả năng gây hại như vi khuẩn, virus, nấm, ký sinh trùng, tế bào bất thường và nhiều phân tử ngoại lai khác. Chính vì vậy, miễn dịch không chỉ liên quan đến nhiễm trùng, mà còn liên quan đến ung thư, dị ứng, tự miễn và nhiều rối loạn toàn thân khác.

Tuyến phòng thủ đầu tiên của cơ thể không nằm trong máu hay tủy xương, mà nằm ở những thứ rất quen thuộc: da, giác mạc, niêm mạc đường hô hấp, đường tiêu hóa và đường sinh dục. MSD cho thấy các hàng rào này không chỉ có tác dụng che chắn cơ học, mà còn chủ động tham gia miễn dịch: da tiết peptide kháng khuẩn; nước mắt chứa defensin; chất nhầy ở niêm mạc chứa lysozyme, lactoferrin và IgA tiết. Nói cách khác, cơ thể khỏe mạnh không chờ đến khi “đánh nhau” mới phản ứng, mà đã phòng thủ từ ngay cửa ngõ tiếp xúc đầu tiên với môi trường.

Khi hàng rào này bị vượt qua, cơ thể khởi động hai tầng miễn dịch lớn: miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch mắc phải. Miễn dịch bẩm sinh là phản ứng nhanh, không cần từng gặp tác nhân trước đó, dùng các thụ thể nhận diện mẫu để phát hiện những dấu hiệu đặc trưng của mầm bệnh hoặc mô tổn thương. Ngược lại, miễn dịch mắc phải cần thời gian hình thành sau lần tiếp xúc đầu tiên, nhưng đổi lại có tính đặc hiệu cao và tạo được trí nhớ miễn dịch, nhờ đó lần gặp sau sẽ đáp ứng nhanh và chính xác hơn.

Miễn dịch bẩm sinh hoạt động nhờ các “chiến binh phản ứng nhanh” như bạch cầu trung tính, mono bào, đại thực bào, tế bào mast, bạch cầu ái toan, ái kiềm và tế bào diệt tự nhiên NK. Các tế bào này có thể thực bào, tiêu diệt tác nhân xâm nhập, giải phóng các chất trung gian viêm hoặc giết tế bào nhiễm virus và một số tế bào u. Trong khi đó, miễn dịch mắc phải dựa chủ yếu vào tế bào B và tế bào T: tế bào B tạo kháng thể, còn tế bào T điều phối hoặc trực tiếp tiêu diệt tế bào bị nhiễm. Để hệ thống này vận hành, các tế bào trình diện kháng nguyên như tế bào đuôi gai, mono bào, đại thực bào và cả tế bào B giữ vai trò rất quan trọng trong việc “giới thiệu” kháng nguyên cho tế bào T.

Một thành phần khác rất đáng chú ý là hệ thống bổ thể. Đây là một nhóm protein trong huyết tương có thể được hoạt hóa theo nhiều con đường khác nhau để tăng cường bảo vệ. Theo MSD, bổ thể giúp opsonin hóa vi sinh vật để dễ bị thực bào hơn, tăng hóa ứng động bạch cầu, góp phần dọn sạch phức hợp miễn dịch và trong một số trường hợp còn làm tăng tính thấm mạch, co cơ trơn và thúc đẩy phản ứng viêm. Điều này cho thấy miễn dịch không phải là công việc của riêng tế bào, mà là sự phối hợp giữa tế bào, kháng thể, cytokine, bổ thể và nhiều chất trung gian khác.

MSD cũng nhấn mạnh rằng một đáp ứng miễn dịch hiệu quả không chỉ cần kích hoạt, mà còn cần điều hòa và dung giải. Nếu chỉ có kích hoạt mà không có phanh hãm, cơ thể có thể bị tổn thương bởi chính phản ứng miễn dịch của mình. Các tế bào T điều hòa giúp kiềm chế sự quá mức này, góp phần ngăn phản ứng tự miễn và hỗ trợ chấm dứt phản ứng viêm khi tác nhân đã được loại bỏ. Khi kháng nguyên biến mất, nhiều tế bào miễn dịch sẽ đi vào chết theo chương trình, chỉ còn lại các tế bào nhớ để sẵn sàng cho lần sau. Nói cách khác, miễn dịch khỏe mạnh không phải là miễn dịch “càng mạnh càng tốt”, mà là miễn dịch đúng lúc, đúng mức và biết dừng lại.

Khi hệ miễn dịch hoạt động không đúng, vấn đề có thể xuất hiện theo nhiều hướng. Nó có thể quá yếu, gây suy giảm miễn dịch và dẫn đến nhiễm trùng tái phát. Nó có thể nhầm mục tiêu, gây bệnh tự miễn. Hoặc nó có thể phản ứng quá mức với chất vô hại, tạo nên dị ứng. MSD cho biết suy giảm miễn dịch có thể là tiên phát, tức mang tính di truyền, hoặc thứ phát, tức mắc phải; trong đó suy giảm miễn dịch thứ phát phổ biến hơn nhiều. Những rối loạn này không chỉ làm tăng nguy cơ nhiễm trùng mà còn liên quan đến tự miễn, u lympho và các ung thư khác.

Một trong những dấu hiệu quan trọng nhất gợi ý suy giảm miễn dịch là nhiễm trùng tái phát, đặc biệt khi nhiễm trùng có tính chất nặng, phức tạp, xuất hiện ở nhiều vị trí, đáp ứng kém với điều trị chuẩn, do tác nhân bất thường hoặc có người trong gia đình cũng gặp tình trạng tương tự. Ở trẻ nhỏ, các dấu hiệu như tiêu chảy mạn, chậm lớn, tưa miệng kéo dài, viêm thực quản do nấm, áp xe da, loét miệng hay các nhiễm virus nặng bất thường cũng là những tín hiệu không nên bỏ qua.

Khi nghi ngờ có rối loạn miễn dịch, việc đánh giá không dừng ở cảm tính “hay ốm vặt” mà cần đi từ bệnh sử, khám lâm sàng đến xét nghiệm chức năng miễn dịch. Tùy kiểu nghi ngờ, các xét nghiệm ban đầu có thể gồm định lượng IgG, IgM, IgA, IgE; số lượng lympho tuyệt đối; xét nghiệm HIV; đánh giá kháng thể đáp ứng với kháng nguyên vaccine hoặc các xét nghiệm chuyên sâu hơn bằng flow cytometry. MSD cũng lưu ý rằng nếu kết quả ban đầu bình thường, nhiều khả năng có thể loại trừ những thiếu hụt miễn dịch đáng kể, còn nếu bất thường thì cần làm thêm xét nghiệm chuyên biệt để xác định chính xác nhóm khiếm khuyết.

Ở người lớn tuổi, miễn dịch cũng thay đổi theo thời gian. MSD ghi nhận rằng khi lão hóa, hệ miễn dịch kém hiệu quả hơn trong việc phân biệt bản thân với ngoại lai, đại thực bào tiêu diệt chậm hơn, tế bào T phản ứng chậm hơn, số lượng lympho có thể đáp ứng với kháng nguyên mới giảm đi, và cơ thể tạo ra ít bổ thể hơn để đối phó với nhiễm khuẩn. Ngoài ra, những tình trạng thường gặp ở người cao tuổi như suy dinh dưỡng, đái tháo đường, bệnh thận mạn và việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cũng có thể tiếp tục làm suy giảm khả năng bảo vệ của cơ thể.

Tóm lại, miễn dịch không chỉ là “đề kháng”, mà là cả một mạng lưới phòng vệ được tổ chức chặt chẽ, có trí nhớ, có điều hòa và có cơ chế tự giới hạn. Hiểu về miễn dịch giúp ta nhìn bệnh tật rõ hơn: vì sao có người dễ nhiễm trùng, vì sao có người dị ứng, vì sao có bệnh tự miễn và vì sao không phải cứ “tăng miễn dịch” là luôn tốt. Trong thực hành đời sống, điều quan trọng không phải là chạy theo những lời hứa mơ hồ về “tăng đề kháng”, mà là nhận ra khi nào hệ miễn dịch đang hoạt động bất thường để được đánh giá đúng cách.

#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet