Ngộ độc là tình trạng cơ thể tiếp xúc với một chất có độc tính. Chất độc có thể đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, qua hô hấp, qua da, mắt, niêm mạc, thậm chí qua đường tiêm. Mức độ nguy hiểm không chỉ phụ thuộc vào “đó là chất gì” mà còn phụ thuộc vào liều lượng, thời gian tiếp xúc, cách chất đó đi vào cơ thể, độ tuổi, bệnh nền và khả năng chuyển hóa của từng người. MSD cũng lưu ý rằng độc tính có thể xuất hiện ngay, xuất hiện muộn sau vài giờ đến vài ngày, hoặc chỉ bộc lộ rõ sau nhiều lần tiếp xúc lặp lại.

Trong đời sống thực tế, ngộ độc có thể xảy ra theo nhiều kịch bản rất khác nhau. Ở trẻ nhỏ, ngộ độc vô tình thường gặp do tò mò, cầm nhầm rồi nuốt phải thuốc, hóa chất gia dụng hoặc các chất lỏng đựng sai chai. Ở người cao tuổi, nguy cơ tăng lên vì lú lẫn, thị lực kém hoặc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc. Ở thanh thiếu niên và người lớn, ngộ độc có thể liên quan đến rượu, ma túy, benzodiazepine, acetaminophen/paracetamol hoặc nhiều thuốc không kê đơn khác; đôi khi còn là ngộ độc cố ý. Về mặt thực hành, những nguồn gây ngộ độc thường gặp gồm thuốc, hóa chất tẩy rửa, thuốc trừ sâu, rượu và chất gây nghiện, cây cỏ và nấm độc, hydrocacbon như xăng dầu dung môi, cũng như khí carbon monoxide.

Điều khiến ngộ độc nguy hiểm là biểu hiện có thể rất đa dạng. Có người chỉ buồn nôn, đau bụng, nôn ói, tiêu chảy; có người lại lơ mơ, ngủ gà, kích động, co giật, khó thở, tụt huyết áp hoặc hôn mê. MSD nhấn mạnh rằng cùng một chất độc nhưng các bệnh nhân khác nhau có thể biểu hiện rất khác nhau. Tuy vậy, y học độc chất có một công cụ rất quan trọng là nhận diện “hội chứng ngộ độc” hay toxidrome: nhìn vào cụm dấu hiệu đi cùng nhau để đoán nhóm chất độc có thể liên quan. Ví dụ, hội chứng opioid thường gợi ý giảm thông khí, tụt huyết áp, đồng tử co và hôn mê; hội chứng kích thích giao cảm thường gợi ý nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, giãn đồng tử, kích động, co giật, vã mồ hôi và tăng thân nhiệt; còn hội chứng cholinergic có thể gây chảy nước bọt, chảy nước mắt, đi tiêu, đi tiểu, đau bụng, nôn ói, co đồng tử, thở khò khè và chậm nhịp tim.

Một điểm rất quan trọng là: không phải ngộ độc nào cũng biểu hiện ngay lập tức. MSD nêu rõ một số chất như acetaminophen, sắt hoặc một số loại nấm độc gan có thể gây độc muộn. Chẳng hạn, ngộ độc acetaminophen có thể chỉ gây viêm dạ dày ruột trong vài giờ đầu nhưng độc tính trên gan lại nổi rõ sau 1 đến 3 ngày; nếu chậm chẩn đoán, hậu quả có thể rất nặng. Với carbon monoxide, biểu hiện ban đầu có thể chỉ là đau đầu, buồn nôn, suy nhược, chóng mặt, dễ bị nhầm với cúm hay kiệt sức, trong khi thực chất đây là một trong những dạng ngộ độc gây tử vong phổ biến.

Vì vậy, về chẩn đoán, bước đầu tiên không phải là “xét nghiệm thật nhiều” mà là đánh giá tình trạng chung của bệnh nhân. MSD nhấn mạnh: nếu có thay đổi ý thức không giải thích được, cần luôn nghĩ đến khả năng ngộ độc, đồng thời cũng không được bỏ qua các nguyên nhân khác như nhiễm trùng thần kinh trung ương, chấn thương đầu, hạ đường huyết, đột quỵ, bệnh não gan hoặc bệnh não Wernicke. Tiền sử là cực kỳ quan trọng, nhưng trong nhiều trường hợp người bệnh không cung cấp được thông tin đáng tin cậy, nên cần hỏi thêm người nhà, bạn bè, người chứng kiến, nhân viên cấp cứu và tìm manh mối từ vỏ thuốc, chai lọ, bao bì, mùi đặc trưng, thuốc dán trên da hay dấu vết tiêm chích.

Xét nghiệm trong ngộ độc được dùng có chọn lọc chứ không phải lúc nào cũng giúp ích như nhau. MSD cho biết đa số chất độc không thể đo nồng độ dễ dàng, hoặc có đo cũng không giúp hướng điều trị rõ ràng; tuy nhiên, với một số chất như acetaminophen, aspirin/salicylat, carbon monoxide, digoxin, ethylene glycol, sắt, lithium, methanol, phenobarbital, phenytoin hay theophylline, nồng độ trong máu có thể rất quan trọng. Nhiều nhà lâm sàng còn khuyến nghị đo nồng độ acetaminophen ở mọi ca uống nhiều chất vì ngộ độc acetaminophen rất phổ biến, giai đoạn đầu có thể im lặng nhưng lại có thuốc giải độc đặc hiệu nếu phát hiện kịp. Đồng thời, xét nghiệm độc chất sàng lọc thông thường chỉ có giá trị hạn chế vì có thể cho kết quả không đầy đủ hoặc không chính xác.

Về hướng tiếp cận điều trị, nguyên tắc lớn nhất của ngộ độc là ưu tiên điều trị hỗ trợ và ổn định bệnh nhân trước. MSD nêu rất rõ phần “ổn định ban đầu” gồm duy trì đường thở, hô hấp và tuần hoàn. Nếu bệnh nhân ngưng thở, đường thở bị đe dọa hoặc suy hô hấp nặng, cần hỗ trợ hô hấp, cung cấp oxy và có thể đặt nội khí quản. Với trường hợp nghi do opioid mà có giảm thở hoặc ngưng thở, naloxone đường tĩnh mạch có thể được dùng ngay trong khi vẫn tiếp tục hỗ trợ đường thở. Nếu có thay đổi ý thức mà chưa loại trừ hạ đường huyết, glucose đường tĩnh mạch cũng được cân nhắc. Nói cách khác, trong cấp cứu ngộ độc, cứu hô hấp – tuần hoàn luôn quan trọng hơn việc cố truy tìm tên chất độc ngay từ giây đầu tiên.

Sau giai đoạn ổn định, bác sĩ mới quyết định có cần khử độc hay không. Đây là chỗ rất nhiều người dễ hiểu lầm. Than hoạt tính không phải lúc nào cũng cần, và cũng không phải chất độc nào than hoạt tính cũng hấp phụ được. MSD cho biết than hoạt có thể được cân nhắc khi bệnh nhân uống phải chất độc nguy hiểm trong khoảng 1–2 giờ đầu, nhưng không hiệu quả với chất ăn mòn, rượu hay các ion đơn giản như cyanide, sắt, lithium và nhiều kim loại khác. Rửa dạ dày hiện nay hầu như chỉ dùng rất hiếm, trong một số ca nuốt phải sớm, đe dọa tính mạng, và không có phương án hiệu quả nào khác; còn với chất ăn mòn thì chống chỉ định. Rửa ruột toàn bộ cũng chỉ dùng chọn lọc, chẳng hạn với thuốc giải phóng kéo dài, kim loại nặng hoặc trường hợp nuốt các gói ma túy.

Một số trường hợp cần thuốc giải độc đặc hiệu hoặc biện pháp thải độc chuyên sâu. MSD liệt kê khá rõ: ngộ độc opioid có thể dùng naloxone; ngộ độc ethylene glycol hoặc methanol có thể dùng fomepizole hoặc ethanol; ngộ độc sắt có deferoxamine; methemoglobinemia có xanh methylen; ngộ độc phospho hữu cơ có atropine và pralidoxime; ngộ độc warfarin có vitamin K, huyết tương tươi đông lạnh hoặc PCC; ngộ độc kim loại nặng có thể cần thuốc tạo chelate. Một số độc chất như ethylene glycol, lithium, methanol, salicylat hay theophylline còn có thể cần thẩm phân trong những tình huống phù hợp.

Nếu nhìn từ góc độ người đọc phổ thông, bạn có thể nhớ một số ví dụ điển hình trong mục ngộ độc của MSD. Ngộ độc acetaminophen thường là ngộ độc thuốc rất dễ gặp vì thuốc phổ biến, nhiều người vô tình uống chồng nhiều sản phẩm có cùng hoạt chất. Ngộ độc carbon monoxide lại nguy hiểm vì khí này không màu, không mùi, dễ bị bỏ sót. Nuốt phải chất ăn mòn như nước tẩy bồn cầu, chất thông cống hoặc viên giặt có thể gây bỏng nặng thực quản, dạ dày và đường hô hấp. Nuốt hoặc hít hydrocacbon như xăng, dầu hỏa, dung môi có thể gây viêm phổi sặc hoặc rối loạn tim mạch nguy hiểm. Ngoài ra, cây độc, nấm độc và chì cũng là những nhóm được MSD đề cập riêng vì chúng có thể gây độc đáng kể và dễ bị xem nhẹ.

Về ăn uống và sinh hoạt, đây là phần rất cần nói thật rõ: khi nghi ngờ ngộ độc, không nên tự cho người bệnh ăn hoặc uống gì nếu chưa có hướng dẫn y tế, đặc biệt khi người bệnh lơ mơ, nôn, co giật hoặc có nguy cơ sặc. Các nguồn chính thống như MedlinePlus và NHS đều khuyên không được cố gây nôn, không tự cho uống than hoạt, không tự cho uống sữa, chanh, giấm hay bất kỳ “mẹo giải độc” nào để trung hòa chất độc. Với ngộ độc qua da hoặc mắt, cần loại bỏ quần áo dính chất độc và rửa bằng nước chảy nhiều phút; với ngộ độc do hít phải như carbon monoxide, cần nhanh chóng đưa người bệnh ra nơi thoáng khí nếu làm vậy an toàn. Nếu đi cấp cứu, nên mang theo chai lọ, vỏ thuốc, bao bì hoặc mẫu chất nghi ngờ để bác sĩ đánh giá nhanh hơn.

Riêng về tương tác giữa thực phẩm và thuốc trong bối cảnh ngộ độc, điều quan trọng nhất là tránh những phối hợp làm tăng độc tính hoặc che lấp triệu chứng. Ví dụ, MedlinePlus lưu ý không nên dùng acetaminophen nếu uống từ ba ly rượu trở lên mỗi ngày mà chưa trao đổi với bác sĩ, vì rượu làm tăng nguy cơ tổn thương gan do acetaminophen. NHS cũng cảnh báo uống rượu khi đang dùng oxycodone có thể làm buồn ngủ hơn và tăng nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng; nước bưởi còn có thể làm tăng tác dụng oxycodone trong cơ thể và gây nhiều tác dụng phụ hơn. Với benzodiazepine như chlordiazepoxide, MedlinePlus cũng ghi rõ không được uống rượu vì có thể làm tăng nguy cơ các tác dụng phụ nghiêm trọng, đe dọa tính mạng. Nói đơn giản: trong ngộ độc hoặc nghi quá liều, rượu không bao giờ là “thức uống vô hại”, mà rất có thể làm tình trạng nặng thêm.

Phòng ngừa ngộ độc vẫn là biện pháp tốt nhất. MSD khuyến nghị ghi nhãn rõ ràng các sản phẩm gia dụng và thuốc, cất giữ thuốc men và hóa chất trong tủ có khóa ngoài tầm với của trẻ, vứt bỏ thuốc hết hạn đúng cách, dùng máy phát hiện carbon monoxide, và tuyệt đối không chiết hóa chất sang chai đựng đồ uống hay bình chứa dễ gây nhầm lẫn. MSD cũng ghi nhận rằng hộp đựng chống trẻ em đã giúp giảm đáng kể tử vong do ngộ độc ở trẻ nhỏ. MedlinePlus bổ sung thêm rằng không nên cất hóa chất gia dụng trong hộp đựng thực phẩm, và cần dạy trẻ hiểu sớm rằng thuốc, chất tẩy rửa và cây lạ không phải thứ để nếm thử.

Tóm lại, ngộ độc là một nhóm tình huống y khoa rất rộng, có thể diễn tiến từ nhẹ đến đe dọa tính mạng trong thời gian ngắn. Cách tiếp cận đúng không phải là đoán mò hay chữa mẹo tại nhà, mà là nhận diện sớm, giữ an toàn đường thở – hô hấp – tuần hoàn, thu thập manh mối về chất nghi ngờ và đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu nặng hoặc không chắc mức độ nguy hiểm. Hiểu đúng về ngộ độc sẽ giúp mỗi gia đình bớt hoảng loạn khi sự cố xảy ra, đồng thời biết rõ điều gì nên làm ngay và điều gì tuyệt đối không nên tự làm.

#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet