“Người Nam dùng thuốc Nam” là một câu nói đã đi vào đời sống như một nguyên lý giản dị nhưng sâu sắc của y học dân tộc Việt Nam. Câu nói này được ghi nhận là chủ trương và tư tưởng y học của Thiền sư Tuệ Tĩnh (tên thật: Nguyễn Bá Tĩnh) – Danh y nổi tiếng thời Trần (thế kỷ XIV). Ông được xem là người đặt nền móng cho nền y học cổ truyền Việt Nam với quan điểm: sử dụng cây cỏ bản địa để chữa bệnh cho nhân dân, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào dược liệu phương Bắc.

Trong bối cảnh thời bấy giờ, khi thuốc Bắc được xem là chuẩn mực, thì tư tưởng của Thiền sư Tuệ Tĩnh mang tính khai mở và tự chủ. Ông cho rằng mỗi vùng đất đều có các loại thảo mộc phù hợp với con người sống trên vùng đất đó. Quan điểm “Nam dược trị Nam nhân” – thuốc Nam chữa trị cho người Nam – không chỉ là một lựa chọn thực hành, mà là một tư duy độc lập về y học dân tộc. Ông đã hệ thống hóa kiến thức dược liệu bản địa, ghi chép trong các tác phẩm như Nam dược thần hiệu, đặt nền móng cho việc nghiên cứu và ứng dụng cây cỏ Việt Nam một cách bài bản.

Đến thế kỷ XVIII, tư tưởng ấy được tiếp nối và phổ cập sâu rộng hơn bởi Đại danh y Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông). Với bộ sách đồ sộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh, ông không chỉ phát triển lý luận Đông y này mà còn khẳng định giá trị của dược liệu bản địa trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nhờ công trình của ông, tư tưởng “Nam dược trị Nam nhân” không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà trở thành hệ thống lý luận và thực hành y học được truyền bá rộng rãi trong dân gian.

Từ nền tảng lịch sử ấy, câu nói “Người Nam dùng thuốc Nam” không mang ý nghĩa khép kín hay bài xích y học bên ngoài. Ngược lại, nó phản ánh một nguyên lý sinh học và sinh thái: con người thích nghi tốt nhất với môi trường tự nhiên nơi mình sinh ra và lớn lên.

Việt Nam thuộc vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm, mưa nhiều. Điều kiện tự nhiên này tạo nên một hệ sinh thái thực vật phong phú: từ gừng, nghệ, tía tô, diếp cá, rau răm đến các loại đậu, mè, gạo, rau xanh và trái cây theo mùa. Trong tư duy Đông y, có khái niệm “thổ sinh thổ dưỡng”: cây cỏ sinh trưởng ở vùng đất nào thì có khả năng điều hòa cơ thể con người sống trên vùng đất ấy.

Thực tế, người Việt thường gặp các vấn đề liên quan đến tiêu hóa, thấp nhiệt, viêm nhiễm mạn tính – những tình trạng chịu ảnh hưởng từ khí hậu nóng ẩm. Nhiều thảo mộc bản địa có tính điều hòa nhẹ nhàng, hỗ trợ tiêu thực, hóa thấp, kháng viêm tự nhiên và dưỡng huyết, phù hợp với thể trạng này.

Điểm đặc biệt của y học và ẩm thực Việt Nam là ranh giới giữa thực phẩm và dược liệu không tách biệt rõ ràng. Gừng, tỏi, hành, nghệ vừa là gia vị, vừa là vị thuốc. Đậu xanh, đậu đen, mè đen, gạo lứt vừa là lương thực, vừa có tác dụng nuôi dưỡng khí huyết và hỗ trợ hệ tiêu hóa. Bữa cơm gia đình, vì vậy, không chỉ nhằm mục đích no đủ, mà còn mang giá trị phòng bệnh và duy trì cân bằng sinh lý.

Khoa học hiện đại ngày nay đã xác nhận rằng nhiều thảo mộc và nông sản bản địa chứa các hợp chất chống oxy hóa, tinh dầu tự nhiên và chất xơ có lợi cho hệ vi sinh đường ruột. Hệ vi sinh này đóng vai trò quan trọng trong miễn dịch và chuyển hóa – những yếu tố nền tảng của sức khỏe bền vững. Điều đó cho thấy kinh nghiệm dân gian của cha ông có cơ sở sinh học nhất định, dù được diễn đạt bằng ngôn ngữ khác.

Tuy nhiên, việc vận dụng tư tưởng “Người Nam dùng thuốc Nam” cần được hiểu một cách tỉnh táo. Thuốc Nam không thay thế hoàn toàn y học hiện đại, đặc biệt trong các tình trạng cấp tính hoặc bệnh lý nặng. Giá trị của thuốc Nam và nông sản bản địa nằm ở khả năng phòng bệnh, hỗ trợ phục hồi và duy trì nền tảng sức khỏe lâu dài.

Series “Người Nam dùng thuốc Nam – Từ cây cỏ quê mình đến mâm cơm người Việt” được freSy xây dựng với mục tiêu hệ thống lại tri thức này dưới góc nhìn cân bằng giữa Đông y truyền thống và khoa học dinh dưỡng hiện đại. Mỗi bài viết trong series sẽ tập trung vào tính thực tiễn, dễ hiểu và có thể áp dụng trong từng bữa cơm, trong đời sống gia đình hằng ngày.

Trong bối cảnh hiện đại, khi thực phẩm công nghiệp và xu hướng “siêu thực phẩm” ngoại lai ngày càng phổ biến, việc nhìn lại và trân trọng cây cỏ, thảo mộc và nông sản bản địa không chỉ là hành động bảo vệ sức khỏe, mà còn là cách gìn giữ một phần bản sắc văn hóa.

“Người Nam dùng thuốc Nam” vì thế không chỉ là một câu nói lịch sử, mà là một định hướng sống: chọn sự phù hợp thay vì chạy theo trào lưu, chọn điều hòa thay vì cực đoan, và xây dựng sức khỏe từ những điều giản dị, gần gũi nhất quanh mình.

#SucKhoe #MonAnBaiThuoc #SeriesNguoiNamDungThuocNam #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion