Trong series Cẩm nang sức khỏe, nếu phải chọn một chuyên đề vừa gần gũi vừa dễ bị xem nhẹ, thì đó chính là rối loạn da liễu. Da không chỉ là lớp bao phủ bên ngoài, mà còn liên quan đến da đầu, tóc, móng và cả niêm mạc. Theo MSD Manuals, trong đánh giá da liễu, khám da toàn diện thường bao gồm cả da đầu, móng tay và màng nhầy, vì nhiều bệnh da được nhận ra chủ yếu qua hình thái tổn thương, và việc khám đầy đủ còn giúp sàng lọc ung thư da cũng như tìm manh mối cho các phát ban lan rộng.

Điểm đặc biệt của da liễu là rất nhiều bệnh được nhận diện trước hết bằng nhìn và mô tả đúng tổn thương. MSD nhấn mạnh rằng kiểm tra trực quan là công cụ trung tâm trong chẩn đoán da liễu. Các tổn thương có thể xuất hiện dưới nhiều dạng như sẩn, mảng, bọng nước, mụn mủ, mày đay, vảy, rồi đi kèm các kiểu phân bố như dạng vòng, dạng đồng xu, dạng bia bắn, dạng dải hay tập trung thành chùm. Vị trí của tổn thương cũng rất quan trọng: có bệnh hay gặp ở da đầu, có bệnh ưu thế ở khuỷu tay – đầu gối, có bệnh lại xuất hiện ở vùng phơi nắng, nách, bẹn hay niêm mạc.

Nếu nhìn toàn cảnh từ mục Rối loạn Da liễu của MSD, có thể thấy đây là một nhóm rất rộng. Có những bệnh thuộc nhóm viêm da, như viêm da cơ địa và viêm da tiếp xúc; có nhóm trứng cá và bệnh lý liên quan; có nhóm vảy nến và bệnh bong tróc; có nhiễm nấm da, nhiễm trùng da do vi khuẩn, các rối loạn quá mẫn và phản ứng da do thuốc, cùng những biểu hiện ngoài da của bệnh nội khoa. Điều đó có nghĩa là một sang thương ở da có thể xuất phát từ viêm, dị ứng, nhiễm trùng, rối loạn miễn dịch, phản ứng thuốc, hay thậm chí là tín hiệu cảnh báo của bệnh toàn thân.

Trong nhóm bệnh thường gặp, viêm da cơ địa là một ví dụ điển hình cho bệnh da mạn tính có xu hướng tái phát. MSD mô tả đây là bệnh viêm da tái phát mạn tính, liên quan đến tính nhạy cảm di truyền, rối loạn chức năng miễn dịch và biểu bì, cùng các yếu tố môi trường; ngứa là triệu chứng chính, và tổn thương có thể đi từ ban đỏ nhẹ đến lichen hóa dày da hoặc đỏ da toàn thân ở mức nặng hơn. Viêm da tiếp xúc lại là tình trạng viêm do tiếp xúc trực tiếp với chất kích ứng hoặc dị nguyên, thường gây ngứa, đôi khi rát đau, kèm ban đỏ, đóng vảy, sưng, phồng rộp hoặc loét; điều trị dựa trên tránh tác nhân gây bệnh, thuốc chống ngứa và corticosteroid tại chỗ khi phù hợp.

Ở nhóm da liễu ảnh hưởng rất mạnh đến chất lượng sống, mụn trứng cá là bệnh rất phổ biến nhưng không nên xem là chuyện nhỏ. MSD nhấn mạnh việc điều trị mụn là quan trọng để giảm mức độ bệnh, giảm sẹo và giảm căng thẳng tâm lý. Tùy mức độ nặng, điều trị có thể đi từ retinoid bôi, benzoyl peroxide, kháng sinh tại chỗ hoặc đường uống, cho tới isotretinoin uống ở thể nặng. Trong khi đó, bệnh vảy nến là một bệnh viêm mạn khác, và ở thể mảng nhẹ, MSD nêu các hướng điều trị như chất làm mềm, thuốc tiêu sừng, corticosteroid bôi, các thuốc bôi không steroid, chất tương tự vitamin D3 hoặc anthralin; tiếp xúc ánh nắng vừa phải có thể có lợi, nhưng cháy nắng lại có thể làm bệnh nặng hơn.

Một mảng lớn khác là nhiễm trùng da. MSD cho biết nấm da là bệnh nhiễm trùng nấm nông rất thường gặp ở các mô sừng hóa như da, tóc và móng, do các loài nấm da như Epidermophyton, Microsporum và Trichophyton gây ra. Ở phía vi khuẩn, viêm nang lông thường do Staphylococcus aureus, đôi khi do Pseudomonas aeruginosa trong viêm nang lông liên quan bồn tắm nóng. Còn viêm mô tế bào thường biểu hiện bằng vùng da đỏ, đau, ấm và phù nề, đôi khi kèm viêm mạch bạch huyết, hạch sưng đau, mụn nước hoặc thậm chí hoại tử da trong trường hợp nặng hơn. Những bệnh này nhắc chúng ta rằng không phải mọi mảng đỏ hay mụn mủ trên da đều là “dị ứng” hoặc “nóng trong người”.

Da cũng là nơi dễ bộc lộ các phản ứng quá mẫn và phản ứng thuốc. Mục MSD về nhóm này liệt kê các tình trạng từ phát ban do thuốc, hồng ban đa dạng, hồng ban nút cho tới những phản ứng nặng như hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử thượng bì nhiễm độc. Điều này rất quan trọng trong thực hành: một phát ban xuất hiện sau khi dùng thuốc mới không phải lúc nào cũng đơn giản. Ngoài ra, MSD còn cho thấy da có thể phản ánh bệnh nội khoa; ví dụ, sự xuất hiện cấp tính của nhiều dày sừng tiết bã kiểu dấu hiệu Leser–Trélat có thể gợi ý ung thư nội tạng tiềm ẩn, dù dấu hiệu này cũng có thể bị chẩn đoán quá mức.

Về chẩn đoán, da liễu không chỉ dựa vào “nhìn qua là biết”, mà là một quá trình quan sát rất kỹ về hình thái, màu sắc, cấu trúc, vị trí và phân bố tổn thương. Khi bệnh sử và khám lâm sàng chưa đủ rõ, MSD cho biết bác sĩ có thể cần đến các xét nghiệm như sinh thiết da, cạo da, đèn Wood, xét nghiệm tế bào Tzanck hoặc khám da bằng phiến kính. Nói đơn giản hơn, một tổn thương da giống nhau về màu sắc có thể khác nhau rất nhiều về bản chất, nên việc tự bôi thuốc theo cảm tính trong thời gian dài thường dễ làm sai lệch hình ảnh bệnh và khiến chẩn đoán khó hơn.

Về hướng điều trị, da liễu là chuyên ngành cho thấy rất rõ một nguyên tắc: điều trị phải theo nguyên nhân. Có bệnh cần tránh dị nguyên hoặc chất kích ứng, như viêm da tiếp xúc; có bệnh cần phục hồi hàng rào da và kiểm soát viêm, như viêm da cơ địa; có bệnh cần thuốc chống nấm hoặc kháng sinh; có bệnh cần retinoid, isotretinoin hay quang trị liệu; có bệnh cần theo dõi chặt chẽ vì liên quan phản ứng thuốc nặng hoặc bệnh toàn thân. Vì thế, không có một loại thuốc bôi “đa năng” nào phù hợp cho mọi vấn đề về da.

Nếu nói về phòng ngừa và lối sống, bài học chung của chuyên đề da liễu là: đừng coi nhẹ yếu tố tiếp xúc. Da phản ứng rất rõ với môi trường sống, mỹ phẩm, nghề nghiệp, độ ẩm, ánh nắng, chất tẩy rửa, nấm, vi khuẩn và cả thói quen gãi cọ kéo dài. MSD cho thấy việc tránh chất kích ứng và dị nguyên là một phần điều trị cốt lõi của viêm da tiếp xúc; bệnh vảy nến có thể nặng hơn khi cháy nắng; và nhiều bệnh da có hình thái trở nên rõ hoặc nặng lên khi bệnh nhân gãi, cọ xát hoặc tiếp xúc tác nhân kéo dài. Vì vậy, chăm sóc da không chỉ là “bôi gì”, mà còn là hiểu mình đang tiếp xúc với cái gì mỗi ngày.

Tóm lại, rối loạn da liễu là một chuyên đề rất rộng, trải từ viêm da, mụn, vảy nến, nấm da, nhiễm trùng vi khuẩn, phản ứng thuốc cho tới những dấu hiệu ngoài da của bệnh nội khoa. Điều làm nên giá trị của da liễu không chỉ là điều trị tổn thương nhìn thấy được, mà còn là đọc đúng “ngôn ngữ của làn da” để biết khi nào đó là bệnh da đơn thuần, khi nào là phản ứng thuốc, khi nào là nhiễm trùng, và khi nào da đang báo hiệu một vấn đề sâu hơn bên trong cơ thể. Với series của chúng ta, đây sẽ là một chuyên đề rất đáng để tách thành các bài riêng, vì càng hiểu đúng về da, người đọc càng bớt tự chữa sai và biết đi khám đúng lúc hơn.

#CamNangSucKhoe #SucKhoeGiaDinhViet #DinhDuongThuanTuNhien #yeuAmThucViet #yeuVanHoaViet

Nguồn: freSy with passion & MSD Manuals - https://www.msdmanuals.com/ (Phiên bản dành cho Chuyên gia)- 📷 Internet